Tarih, Kültür ve Etimoloji Bağlamında Bir Hakikat Okuması

Giriş: Bilimsel Yöntem

Bugün Zaza kimliği ve ait olduğu dilsel-kültürel havza üzerine yürütülen tartışmalar, çoğunlukla kavramsal netlikten uzak, sığ algılar ve konjonktürel siyasal tutumlar üzerinden şekillenmektedir. Oysa sağlıklı ve tutarlı bir bilimsel yöntem; kavramların tarihsel, dilbilimsel ve etimolojik kökenlerini doğru konumlandırmayı, ardından bu somut veriler ışığında sosyo-politik bir okuma yapmayı gerektirir. Aksi tutum, yanlış kurgulanmış argümanlar üzerinden kısır döngülere ve sonuçsuz polemiklere yol açar. Zazaların tarihsel, coğrafi ve sosyo-kültürel dokularıyla Kürt olgusunun ve kültür havzasının asli ve kadim bir parçası olduğu gerçeğini anlamanın yolu, zorlama teorilere sığınmak değil, tarihsel ve etimolojik verileri ait oldukları zemine oturtmaktır.

Algı Manipülasyonu, Kurgusal Tarih ve Etimoloji

Modern çağda toplumsal kimliklerin, etnik hafızanın ve dilsel gerçekliklerin biçimlendirilmesinde algı yönetimi ve ideolojik kurgular belirleyici rol oynamaktadır. Modern ulus-devletlerin inşa ettiği ulus kimlikleri ve resmî tarih anlatıları büyük ölçüde kurgusaldır. Egemen güç odakları ve siyasal projeler, kendi ideolojik ajandaları doğrultusunda homojen ulus anlatıları yaratırken hakikatin yerine masa başında tasarlanmış bir tarih anlayışını dayatırlar. Etnik toplulukların tarihsel bağlarını koparmak veya yeniden biçimlendirmek isteyen yapılar, bu algı imalatını sıklıkla bilimsellik ve akademik nesnellik ambalajıyla sunarak kitleleri kendi öz-gerçekliklerine yabancılaştırırlar.

Oysa kurgusal tarih anlayışları ve ideolojik tezler ne kadar baskın olursa olsun, sosyolojik hakikati değiştiremezler. Çünkü ulus-devletlerin ideolojik ulus kurguları yapaydır; ancak bir halkın tarihsel süreçte paylaştığı ortak acılar, sevinçler, ağıtlar ve kolektif hafıza kurgu değil, hakikatin ta kendisidir. Masa başında çizilen yapay kategorizasyonlar ve ideolojik sınırlar; asırlar boyunca aynı coğrafyada aynı ezgilerle kederlenmiş, aynı yası tutmuş ve aynı sevinçte kenetlenmiş toplumların duygusal ve tarihsel bağlarını koparmaya yetmez.

İşte bu tür ideolojik kurgulara, algı manipülasyonlarına ve bilimsellik adı altında yürütülen yanılsamalara düşmemenin temel yöntemsel dayanaklarından biri tarihsel derinlik ve etimolojik analizdir. Tarih ve etimoloji; dışarıdan kurgulanan kavramları (egzonim) ve ideolojik söylemleri aşarak halkların öz-adlandırmalarına (endonim), tarihsel hafızalarına ve yaşayan duygusal bağlarına ulaşmamızı sağlayan birer pusuladır. Bir topluluğun hegemonik güçler veya konjonktürel siyasetler tarafından nasıl tanımlandığından ziyade, kendisini tarih boyunca nasıl adlandırdığı (Kırd), dilini nasıl ifade ettiği (Kırdki) ve kolektif hafızada nereye ait olduğu, algı siyasetinin kurduğu ideolojik barikatları yıkan en güçlü yanıtlardan biridir.

Antik Dönem ve Med Mirası

Zaza kimliğinin doğru değerlendirilebilmesi için öncelikle Kürt tanımının antik çağlardaki kapsayıcı sınırlarını netleştirmek gerekir. Günümüzde yapılan temel kavramsal hatalardan biri, Kürtlük olgusunu yalnızca tek bir dilsel gruptan, örneğin Kurmanclardan ibaret saymak veya modern ulus-devlet kalıplarıyla antik çağları okumaktır.

Tarihsel veriler ve kaynaklar incelendiğinde, Kürt kavramının Med İmparatorluğu'na ve İrani halkların ortak tarihsel mirasına dayanan toplulukların genel adı olarak değerlendirilebileceği görülür. Antik kaynaklarda ve Sümer yazıtlarında geçen Karda veya Guti gibi kavramlarla ilişkilendirilebilecek bu adlandırmalar, büyük olasılıkla dışarıdan verilen coğrafi ve etnik adlandırmalarla (egzonim) bağlantılıdır. Antik Çağ boyunca Kürt adı, bu geniş coğrafyada varlık gösteren ve Med mirasıyla ilişkilendirilen İrani toplulukları kapsayan bir üst-şemsiye ad olarak işlev görmüştür. Orta Çağ’da ise coğrafi ve topoğrafik sınırlama ile sadece Kürdistan sınırları içindeki halklar için kullanılmıştır.

Üç Doğu Havzası: Sistan, Sarmatya ve Horasan

Bu kapsayıcı Med mirasını ve şemsiye kimliği anlamak bakımından tarihsel-coğrafi havzalar önemli örnekler sunar. Burada özellikle altını çizmek gerekir ki tarihî Kürdistan coğrafi sınırlarının dışında kalan ve farklı bölgelere yayılmış üç ayrı topluluk veya havzayı ele almak, konunun mantıksal zeminini kavramak açısından faydalıdır.

Medlerin altı boyundan biri olduğu belirtilen Bud boyuna mensup toplulukların, imparatorluğu takip eden siyasal çalkantılar sırasında İrani coğrafyanın doğusuna, Sistan bölgesine göç ettikleri veya sürgün edildikleri ileri sürülmektedir. Bu toplulukların bölgenin yerli halklarıyla zamanla bütünleşirken köken bilinçlerini korudukları anlatılır. Nitekim bölgede günümüzde de Kurd adını taşıyan kadim aşiretler bulunmaktadır. 1659-1660 yıllarında Axwend Mıhemed Salih Zengene Beluç (Akhund Muhammed Salih Zengene) tarafından Farsça kaleme alınan Kurdgalname (Kurdgalnamek) adlı eser, bu göç hatları, boy yapıları ve tarihsel hafızanın korunması bağlamında önem taşımaktadır.

Sistan ve Belucistan'a giden bu toplulukların dilsel olarak Kurmanc olup olmamaları, burada savunulan temel tez bakımından belirleyici değildir. Dönemin dilsel yapıları göz önüne alındığında, Zazacanın kök biçimleriyle ilişkili diller konuşmuş olmaları da ihtimaller dâhilindedir. Asıl önemli husus, tarihî Kürdistan sınırlarının yüzlerce kilometre ötesinde bulunan ve Kurmanci konuşmayan toplulukların tarihsel ve etnik öz-bilinç bağlamında Kürt adıyla ilişkilendirilmeleridir.

Tarihî sınırların dışındaki ikinci örnek, Doğu Avrupa ve Avrasya bozkırlarına yayılan Sakalar ve Sarmatlar üzerinden ele alınabilir. Sarmatların batıya doğru uzanan tarihsel göç yolları, onları Doğu Avrupa'daki Slav topluluklarıyla karşı karşıya getirmiş; zamanla yaşanan bütünleşme ve Slavlaşma süreçleri, bazı Hırvat tarihçilerin Hırvat etnonimini Sarmatların Horouatos kabilesiyle ilişkilendirmesine zemin hazırlamıştır.

Sarmatlar Kurmanc değildi. Ancak antik dönemin etnik kategorizasyonunda ve Roma-Grek kaynaklarında Med/İrani havzanın farklı unsurlarının nasıl sınıflandırıldığı, Kürt adının kapsamına ilişkin tartışmalar bakımından önemlidir. Sarmatların da diğer akraba boylar gibi kendilerini bu antik kök isimle tanımlamış oldukları yönündeki iddia, Kürt adının tek bir coğrafyaya veya diyalekte indirgenemeyeceğini savunan yaklaşımın bir parçasıdır.

Doğudaki geniş tarihsel hafızanın üçüncü ayağı ise bugün Afganistan sınırları içinde kalan Horasan ve çevresidir. 13. ve 14. yüzyıllarda Herat merkezli hüküm süren Kert (Kartid) Hanedanlığı, yerel Tacik/İrani kökenli bir yapı olmasına rağmen Kürt tarihiyle kurduğu tarihsel ve siyasal bağlar bakımından son derece dikkat çekicidir. Nitekim bizzat Afganistan kökenli Peştun, Dari ve Özbek etnisitelerine mensup bireylerle yaptığım sohbetlerde bu tarihsel bağa doğrudan şahitlik ettim. Söz konusu şahısların modern kimlik isimlerinin yanı sıra antik kök isimlerini de bir arada kullanmakta hiçbir beis görmemeleri son derece ilgi çekiciydi. Onların aktarımlarına göre coğrafyanın toplumsal hafızasında bu şehirler "Kürt şehirleri" olarak anılmaktaydı. Kertlerin egemenlik kurduğu Herat, Kabil, Kandahar ve Belh gibi merkezler, Kürt adının tarihsel ve coğrafi kapsayıcılığını göstermesi açısından hayati birer örnektir.

Benzer şekilde, Safevi ve Babür dönemlerinde bölgenin kaderini etkileyen önemli figürlerden Kandahar ve Kabil Valisi Ali Merdan Han da bir Lek Kürdüdür. Peştun ve Dari toplumlarının tarihsel hafızasında bu dönemlere ve şahsiyetlere ilişkin izler bulunmaktadır. Kertlerin Kürt kimliğiyle ilişkisi ve Lek Kürdü Ali Merdan Han'ın bölgedeki hükümranlığı, Kürtlük tanımının dar coğrafi sınırları ve diyalektleri aşan tarihsel bir üst-kimlik olduğu tezini değerlendirmek bakımından önem taşır.

Kavramın Daralması ve Başat Dil Yanılsaması

Selçuklular döneminden itibaren Kürt kimliği ve tanımı ağırlıklı olarak Kürdistan coğrafyasıyla ilişkilendirilmiş; bu idari ve topografik sınırlar içinde yaşayan İrani topluluklar Kürt adı altında değerlendirilmiştir. Şerefname dönemine uzanan bu süreçte kavramın daralmasının temel tarihsel etkenlerinden biri olarak Perslerin (Pars) ayrışması gösterilebilir. Med topluluklarıyla tarihsel bağları bulunan Persler, Ahameniş Hanedanı'nın Med İmparatorluğu'nda yönetimi ele geçirmesiyle birlikte kendi özgün kimliklerini inşa etmiş ve zamanla bölgedeki başat güç haline gelmişlerdir. Antik metinlerde —bilhassa Homeros’un aktarımlarında— Perslerin Med coğrafyasına sonradan gelişine dair yer alan bilgiler dikkate alındığında, bu ayrışma ve kimlikleşme süreci çok daha net anlaşılmaktadır. Siyasal egemenlik kurarak devletleşen Perslerin geniş Med/Kürt şemsiyesinden kopmasıyla geride kalan ve dağlık coğrafyada varlığını sürdüren İrani topluluklar için Kürt tanımı, coğrafi ve etnik bir üst-adlandırma olarak işlevini sürdürmüştür.

Öz-Adlandırma ve Etimoloji: Kırd, Kırmanc, Zaza

Yazılı literatürde Zaza kavramını bir topluluk adı olarak kaydeden ilk ismin Evliya Çelebi olduğu görülür. Seyahatname’de geçen "Zaza Kürdü" ifadesinde, her ne kadar "Zaza" sözcüğü yer alsa da bu kullanımın "Kürt" kelimesinin bir sıfatı veya tamlaması olarak tercih edilmiş olması son derece açıklayıcıdır. Bu niteleme, dönemin idari ve coğrafi algısında Zaza topluluğunu Kürt ana parantezinden ayırmadan, onu Kurmanc Kürtlerinden ayrıştıran ayırt edici bir alt-kategori veya bölgesel tanım olarak kullanıldığını açıkça göstermektedir.

Oysa Evliya Çelebi’nin muhtemelen komşu bir halktan duyarak aktardığı "Zaza Kürdü" tanımlamasının aksine, bu topluluk tarih boyunca kendisini esas olarak kök isim olan Kırd ismiyle tanımlamıştır. Coğrafi ve mezhepsel varyasyonlara göre Kırmanc veya Dımıli ifadeleri de kullanılsa da, öz-adlandırmanın temeli bu kök kavrama dayanır. Zazaca ile Kurmanci arasındaki adlandırma ilişkisi incelendiğinde, İrani diller arasındaki tipik u→ı ses dönüşümü belirgin biçimde göze çarpar: Kurmancın "Kurd" dediğine Zaza "Kırd" demekte; Kurmancın "Kurmanc" dediğine Zaza "Kırmanc" demektedir. Dolayısıyla Kırmanc ile Kurmanc, aynı tarihsel ve etnik kök sözcüğün farklı diyalektlerdeki ses dönüşümünden ibarettir. Dımıli ifadesi ise esasen Kurmancların kullandığı Dumıli/Dumbılı adlandırmasının zamanla Zazaların bir kısmı tarafından benimsenmiş biçimidir.

Bu adlandırma gerçekliği, kavramsallıktan kopuk yaklaşımların ne denli kırılgan bir zemine bastığını gösteren çarpıcı bir düşünce deneyini de beraberinde getirir. Nitekim bir Kurmancın tamamen ironik bir dille "Asıl Kürtler Kırd/Kırmanc adını koruyan Zazalardır; Kurmanclar ise ayrı bir topluluktur" şeklinde bir iddia ortaya atması halinde, öz-adlandırma bilincinden ve etimolojik hafızadan yoksun çevrelerde nasıl bir kavramsal kargaşanın yaşanacağını kestirmek hiç de zor değildir.

Öte yandan, dışarıdan yakıştırıldığı düşünülen Zaza adının kökeni de oldukça tartışmalıdır. Bu adın deza, warza gibi akrabalık terimlerindeki "za" sesinin baskınlığıyla ilişkilendirilen, tarihsel süreçte iç içe yaşadıkları Haylar (Ermeniler) tarafından konulduğu anlaşılan ve kendi içinde hiçbir etimolojik anlam taşımayan pejoratif bir dış-adlandırma (egzonim) olduğu görüşü gayet mantıklı görünmektedir. Nitekim dönemin Ermeni sözlüklerinde kelimenin küçültücü ve aşağılayıcı anlamlarla tanımlandığına dair veriler, bu tanımlamanın komşu halklarca üretilmiş ses taklidine dayalı (onomatope) ve aşağılayıcı bir isimlendirme olduğunu doğrular niteliktedir.

Bütün Zaza nüfusunu doğrudan Sasani Hanedanlığı’na veya onun bakiyelerine bağlama çabaları da tarihsel açıdan belgesiz ve metodolojik olarak sorunlu bir zorlamadır. Geniş bir halk topluluğunu tek bir hanedanın soyuna indirgemek, tarihsel gerçekliği aşırı basitleştiren ideolojik bir yaklaşımdır. Oysa Sasani Devleti homojen bir etnik yapıdan oluşmuyordu; Kurmanclar, Kırdler (Zazalar) ve diğer İrani topluluklar bu geniş imparatorluk havzasının ortak siyasal ve kültürel bileşenleriydi.

Benzer şekilde, Behistun yazıtlarında geçen "Zazana" ifadesini zorlama etimolojik çıkarımlarla Zazalara bağlamak da bilimsel dayanaktan yoksun bir diğer kurgudur. Her şeyden önce, antik çağ kayıtlarında "Zaza" adıyla anılan etnik bir topluluğun varlığına dair hiçbir tarihsel veya filolojik belge bulunmamaktadır. Ayrıca yazıtlarda adı geçen Zazana bölgesinin konumu ile Zazaların tarihsel olarak meskûn olduğu coğrafya arasındaki belirgin mesafe, bu iki kavramı eşitlemeyi imkânsız kılar. Tarihsel ve coğrafi veriler, Zazana kelimesinin etnik bir topluluktan ziyade antik Fırat boylarında yer alan coğrafi bir mevkiyi ifade ettiğini açıkça göstermektedir. Dolayısıyla tarihsel hakikati, metodolojik dayanaktan yoksun bu tür zorlama ses benzerlikleri üzerinden değil, somut etimolojik ve toplumsal hafıza verileri üzerinden okumak gerekir.

Deylem Teorisi ve Kurmanc Dışı Hanedanlıklar

Zazaların kökeni tartışmalarında öne sürülen en önemli tezlerden biri Deylem Teorisi'dir. Vladimir Minorsky ve David Neil MacKenzie gibi şarkiyatçıların öncülük ettiği bu teori, linguistik ve etno-kültürel benzerliklerden yola çıkarak Zazaların tarihsel olarak Hazar Denizi'nin güneyindeki Deylem bölgesinden günümüz coğrafyasına göç ettiklerini savunur. Nitekim Deylem menşeili Büveyhilerin 10. ve 11. yüzyıllarda Orta Doğu'da kurduğu siyasal egemenlik ve askeri yayılma dönemi, Zazaların esas nüfus hareketleriyle bugün yaşadıkları coğrafyaya yerleştiklerine dair son derece güçlü bir tarihsel hipotez sunmaktadır.

Büveyhilerin Bağdat'ı kontrol altına alarak Abbasi halifeleri üzerinde vesayet kurduğu ve Doğu Anadolu/Mezopotamya hattına doğru genişlediği bu dönem, bölgenin etno-politik haritasını kökten şekillendirmiştir. İlginç ve belirleyici olan husus, bu tarihsel süreçten bahseden Orta Çağ İslam kaynaklarının çoğunda Deylemîler ile Kürtler arasındaki soy, dil ve kültür yakınlığına, hatta zaman zaman bu iki kavramın birbiri yerine kullanılacak kadar iç içe geçmişliğine açıkça vurgu yapılmasıdır.

Kürt tarihi denildiğinde akla ilk olarak Kurmancların veya Eyyubi, Şeddadi, Mervani gibi Kurmanc başatlı hanedanlıkların gelmesi, tarih yazımındaki bir diğer sınırlılıktır. Oysa Orta Doğu ve Orta Asya tarihi incelendiğinde, Kurmanca dışındaki İrani diyalektleri konuşan toplulukların kurduğu ya da ağırlıkta olduğu pek çok siyasal yapı mevcuttur.

Öne çıkan tarihsel örneklere bakıldığında; Hazar'ın güneyinde egemenlik kuran Ziyariler, Gorani/Lek hattındaki Hasnaviler, Annaziler ve Erdelan Emirliği, Fars bölgesinde hüküm süren Şabankara Kürtleri, Şirvanşahlar ve yakın tarihte İran'a hükmeden Zend Hanedanlığı gibi yapılar Kurmanc merkezli bir Kürt tanımının ötesine geçen açık kanıtlardır. Bu hanedanlıkların varlığı, Kürt kimliğinin tek bir dilsel gruptan ibaret olmadığını, aksine çok diyalektli ve geniş bir tarihsel şemsiye niteliği taşıdığını kanıtlamaktadır.

Sonuç olarak Deylem Teorisi, Zazaları Kürt tarihsel havzasının dışına iten bir kopuş tezi değil; aksine İrani toplulukların tarihsel hareketliliğini ve bu geniş coğrafyadaki etno-linguistik akrabalıkları açıklayan tamamlayıcı bir unsur olarak değerlendirilmelidir. Deylemîlerin varlığı, Zazaların Kürt tarihsel ve kültürel alanının asli bir parçası olduğu gerçeğini zayıflatmaz, bilakis bu derinliği zenginleştirir.

Linguistik Bakış: Dil ve Lehçe Ayrımı

Zaza/Kürt adlandırma tartışmasının düğümlendiği ana akslardan biri de modern dil biliminin "dil" ve "lehçe" kavramlarına yaklaşımıdır. Siyasal ve ideolojik saiklerle Zazacayı Kurmanciden tamamen kopararak müstakil bir ada dönüştürme gayretleri, çoğu zaman linguistik ve tarihsel gerçeklikleri göz ardı eder.

Bu noktada sosyolinguist Max Weinreich’a atfedilen "Dil, arkasında ordu ve donanma olan bir lehçedir" sözü büyük bir anlam kazanır. Weinreich’ın vurguladığı gibi, bir konuşma biçiminin "resmî/bağımsız dil" mi yoksa "lehçe" mi sayılacağı yalnızca gramer yapılarıyla değil; siyasal, idari ve kurumsal güçlerle belirlenir. Nitekim kavramsal kargaşayı önlemek adına Eski ve Orta İrani Diller terimlerini doğru kullanmak gerekir. Tüm Kürt dilleri ve diyalektleri, tarihsel olarak eski irani kök dilden türeyip ayrışmıştır. İrani dillerin modern Farsçayla özdeşleştirilmesi veya tarihsel dil yapılarının yalnızca Farsça kavramına indirgenmesi bu geniş filolojik çerçeveyi daraltmaktadır. Bugün "Farsça" olarak anılan modern dil dahi, İrani dil ağacının bu geniş tarihsel sürecinde şekillenmiş dallarından yalnızca biridir.

Dil bilimsel açıdan değerlendirildiğinde, akraba bir dil ailesi içinde farklı dallara ayrılan yapılara geniş anlamıyla "lehçe" denirken, bu yapılar kendi içlerındaki sistematiğiyle aynı zamanda birer "dil"dir. Dil sürekliliği (dialect continuum) ve karşılıklı anlaşılabilirlik ilkeleri dikkate alındığında, komşu coğrafyalardaki dilsel geçişler bir ağacın dalları gibi birbirine bağlanır. Tıpkı Latincenin tarihsel türevleri olan İspanyolca, İtalyanca ve Fransızcanın hem bağımsız diller hem de Latin dil ailesinin kolları olması gibi; Zazaca (Kırdki) ve Kurmanci ile birlikte Sorani, Lekçe, Kelhuri ve Hewremani de Pehlevice kökünden beslenen Kürt dil ağacının hem birer dili hem de aynı tarihsel ve kültürel havzanın lehçeleridir.

Zazaca ile Kurmanci arasındaki karşılıklı anlaşılabilirliğin sınırlı olması, ortak tarihsel ve filolojik bağlarla gelişen bu iki yapıyı farklı etnik ve tarihsel kategorilere ayırmaya yetmez. Ortak kelime dağarcığı, gramer yapısı, cümle dizilimi (sentaks) ve kök dilden gelen evrim bağlamında sarsılmaz bir akrabalık söz konusudur.

Sonuç itibarıyla, Zazacayı ideolojik projelerin malzemesi haline getirerek Kürt dil ve kültür havzasından tamamen yalıtmaya çalışmak ne dil bilimsel kriterlerle ne de sosyolojik gerçeklikle bağdaşmaktadır. Zazaca, Kürt kültür zenginliğinin ve tarihsel birikiminin asli ve vazgeçilmez bir sütunudur.

Coğrafi Korunaklılık ve İrani Halklar Kavramı

Zazaların tarihsel süreçte sarp ve dağlık coğrafyaları mesken tutmaları, doğal bir koruma kalkanı işlevi görmüş; bu durum hem özgün dilsel yapıların hem de kadim öz-adlandırmaları olan Kırd (Kürt) kimliğinin günümüze kadar ulaşmasını kolaylaştırmıştır. Coğrafi izolasyon, bir yandan dilin antik katmanlarını ve özgün gramer karakterini dış etkilerden korurken, diğer yandan topluluğun tarihsel ve etimolojik hafızasını canlı tutmasını sağlamıştır.

Öte yandan, metin boyunca kullanılan "İrani halklar" kavramını modern İran ulus-devletiyle karıştırmamak son derece önemlidir. Akademik literatürde İran (Eran), günümüz sınırlarına hapsedilmiş siyasal bir yapıyı değil; bu geniş coğrafyada tarih boyunca varlık gösteren akraba dilleri, toplulukları ve kültürleri kapsayan tarihsel ve filolojik bir üst-kategoriyi ifade eder. Dolayısıyla Zazaların ve diğer Kürt topluluklarının İrani dil ve kültür havzasındaki yerini vurgulamak, onları Fars merkezli bir kimliğe bağlamak değil; aksine Avrasya coğrafyasının en kadim filolojik ve etnik sürekliliklerinden birine yerleştirmektir.

Ortak Bilinç ve Duygu Birliği

Nihayetinde mesele, dar linguistik tanımlamaların ve teorik kıskaçların çok ötesindedir. Üst soyları Kürt medreselerinde eğitim görmüş, aynı ortak masallarla büyümüş, aynı ağıtları yakıp aynı dengbêj ezgileriyle kederlenmiş, düğünlerde aynı halaya durmuş, cenazelerde aynı ritüellerle acıyı paylaşmış ve kendisini tarih boyunca Kırd olarak tanımlamış bir Zaza bireyinin, sırf dilsel farklılıklar üzerinden bu tarihsel kökten koparılması büyük bir çelişkidir.

Bir topluluğun milletle ilişkisi yalnızca soğuk dil bilimsel verilerden ibaret değildir; ortak tarih, kültür, ortak duygu ve ortak bilinç de bu aidiyetin temel bileşenleridir. Dengbêjlerin klamlara dönüştürdüğü acıda, Karapetê Xaço'nun sesinde, Aram Tigran'ın udunda ve İsmail Beşikçi'nin duruşında tecelli eden şey, bu ortak tarihsel hafızanın ve kültürel duygu birliğinin izleridir. Kendi tarihsel ve duygusal hafızasına yabancılaşıp yapay anlatılarla özünü unutan birey, etnik kimliğini nasıl tanımlarsa tanımlasın, ortak kültürel bütünlüğü anlamakta güçlük çeker.

Batılı araştırmacıları mutlak referans kabul etme alışkanlığı da eleştirel düşüncenin önünde bir engeldir. Örneğin Oscar Mann'ın "Zazaca ile Kürtçe aynı dil değildir" biçimindeki tespiti, bu yaklaşımın savunucularınca "Zazaca ile Kurmanci aynı diyalekt değildir" şeklinde anlaşılmalıdır. Ancak "Kurmanci = Kürtçe" algısı baskın olduğunda, bu sınıflandırma yanlış sonuçlara dayanak yapılabilmektedir. Dışarıdan verilen "Zaza" adı yerine halkın öz-adlandırması olan Kırd, dilinin adı olan Kırdki esas alınmalıdır. Bu gerçekliği reddederek yapay teorilere sığınan anlayış, kendi tarihsel ve sosyolojik bağlarıyla yüzleşmekten kaçınmaktadır.

Ancak sorumluluk tek taraflı değildir. Günlük konuşma dilinde "Kürtler ve Zazalar" şeklinde ayrıştırıcı bir ifade kullanan, Kurmanciyi yegâne Kürtçe sanarak Zazacayı ikincilleştiren Kurmanc bireyi de bu tarihsel yanılsamanın sürmesine katkıda bulunmaktadır.

Sonuç; Geleceği Hakikatle İnşa Etmek

Günümüzde antik çağların geniş coğrafi yayılımından ziyade, esas olarak Orta Çağ'daki idari ve topografik Kürdistan sınırları içinde varlık gösteren Kürt toplulukları, tarihsel ve sosyolojik bir süreklilik içinde modern bir millet olarak varlıklarını sürdürmektedir. Ancak modern dönemde, özellikle Zazacılık akımı üzerinden, dilsel farklılıklar gerekçe gösterilerek Kürt kimliğinin dışında yeni bir etnik kimlik inşa etme arayışları da görülmektedir. Bu arayışların arkasındaki siyasal saikleri ve egemen ideolojilerin bölme stratejilerini görmek gerekir.

Bu akımın temel handikapı; Zazaların modern uluslaşma süreçlerinden, tarihsel-kurumsal birikimden ve siyasal altyapıdan yoksun oluşunu göz ardı ederek, tamamen dışsal ve yapay bir kimlik kurgusuna dayanmasıdır. Çünkü tarihsel gerçeklikten keskin çizgilerle ayrılarak yeni bir ulus yaratılmaya çalışıldığında, öz-adlandırmadan (Kırd) halk anlatılarına, masallara, ağıtlara ve tarihsel mirasa kadar pek çok unsur yeniden Kürt kimliğiyle ilişkili ortak hafızayı gündeme getirmektedir.

Kürtlükten bağımsız bir kök arayışına girenler, tarihsel verilerle karşılaştıklarında yeniden Kürt halkları gerçekliğini tartışmak zorunda kalmaktadırlar. Nitekim son dönemde kendilerine köken bulmak adına Talışlara tutunmaya çalışan "Zazalar" görmekteyiz. Oysa bu yaklaşımda gözden kaçırılan husus, Talışların da tarihsel,etnik ve filolojik bakımdan Med/Kürt halklar havzasıyla ilişkili olduğudur. Dolayısıyla tarihsel ve kültürel bağları göz ardı ederek başka bir kökene sığınmak, tartışmayı çözmek yerine yeni sorular doğurmaktadır.

Bütün bu tarihsel ve siyasal tartışmalara rağmen, bir hususu özenle ayırmak gerekir: Zazaca/Kırdki dilinin kaybolmasını önlemek, bu kadim dili yaşatmak, edebiyatını ve gramerini geliştirmek adına yürütülen her türlü samimi dilsel ve kültürel çaba son derece kıymetlidir ve desteklenmelidir. Dili korumak ile dilden hareketle ideolojik ve kurgusal bir etnisite yaratmak aynı şey değildir.

Ezcümle; Kırd ne kadar kadim bir hakikat ise, "Zaza" ismi etrafında örülen mikro-etnisite tezleri de o ölçüde kurgudur. Öze dönüş değil özden uzaklaşma çabasıdır. Dalga geçilmek için kendisine takılmış pejoratif bir ismi öz adlandırması yerine tercih edecek kadar zavallıcadır. Kürtlüğü çıkardığınızda "zaza" içi boş bir çuvala döner. Ne tarih kalır, ne de kültür.. O zaman mecburen kam, şaman, Horasan masalları ile avunmak durumda kalınır. Gidişat o yönde görünüyor çünkü.

Bu yazı, ideolojik şartlanmalarla hareket eden resmî ideoloji trollerinden ziyade, dışarıdan enjekte edilen algısal kurgular nedeniyle kafası karıştırılmış, ancak kendi tarihsel ve kültürel hakikatini arayan Zaza/Kırd bireyleri için zihin açıcı bir kılavuz olarak kaleme alınmıştır.