Hakîm ulus devletlerin çatısı altında homojen bir Kürt ulus kimliğinden bahsetmek mümkün müdür?

Kürtler özelinde dile getirilen bu soru, aslında özne merkezli egemenlik tezinden hareket eden bir ulusun tamamen kendi kararıyla yeni bir hukuk düzeni ya da kurucu güç inşa etme sorunsalı ile başlar.

Ulus-devletin, siyaset teorilerinin öne sürdüğü gibi temellerinden birinin etnisite olduğu açıktır, zira etnik aidiyet zemini ulusal aidiyet bilincinin zeminini oluşturur. Ancak Kürtler düşünüldüğünde ise bu zeminin bütüncül ulusal bir kimliğe veya ortak bir ekonomi-politiğe dönüşmesi konusu kapsamlı ve çok katmanlı bir tartışmayı gerektirir.

Bu tıkanıklığın temel nedeni, Kürtlerin modernleşme sürecinde "etnik bir grup" yani hakîm devletlerin hukuki çeperinde konumlanan birer kurucu özne olamayan topluluk statüsünden çıkıp, modern anlamda egemen bir ulus olma haline geçişinin kesintiye uğramış olmasıdır.

Oysa siyaset felsefesinde bir topluluğun etnik bir cemaat olmaktan çıkıp modern bir ulus haline gelmesi, kendi kaderini tayin etme (self-determinasyon) hakkını kullanmasıyla, bir diğer ifadeyle kurucu egemenlik iradesini mekânsal ve hukuki olarak göstermesiyle tamamlanır.

Kürt coğrafyasının tarihsel süreçte farklı hakîm ulus-devletler arasında bölünmüş olması, bu iradenin önündeki en büyük yapısal engeli oluşturur. Sınırlarla parçalanmış bu yapı, uluslaşmanın altyapısını kuran ortak bir tahayyülü, entegre bir pazar ağını ve birleştirici bir dil/alfabe politikasını imkânsız kılmıştır. Dolayısıyla Kürtler, her bir parçada maruz kaldıkları farklı asimilasyon, entegrasyon ve modernleşme pratikleri neticesinde, bütüncül bir ulusal kimlikten ziyade, eklemlendikleri hakîm devletlerin siyasi dinamiklerine göre şekillenen heterojen bir kimlik deneyimi yaşamışlardır.

Bu durum onları literatürde, egemenlik potansiyeli taşıyan ancak kurumsal çatısı eksik bırakılmış en büyük "devletsiz ulus" paradoksu olarak konumlandırır.

Son zamanlarda küreselleşme teorileriyle birlikte ulus-devletin etnik aidiyetten koptuğu ve post-ulusal bir düzleme geçtiği tezi öne sürülse de, bu iddiaların aksine ulusun, devlet aygıtı ile kurduğu işlevsel bağı ve yapısal sürekliliği koruduğu tezi güncelliğini yitirmemiştir.

Haliyle ulus ile devlet kavramları arasında tözsel bir bağ olmasa bile, modern siyasetin doğası gereği felsefi bir anlam birliği ve karşılıklı bağımlılık mevcuttur. Bu anlamda ulus, sadece bir irade beyan etmek açısından belirleyici bir role sahip olmakla kalmaz; sistemin işlevselliği bozulmadan toplumsal alan ile hukuki alan arasındaki geçişleri sağlayan, Carl Schmittçi anlamda kararı veren etkin bir "özne" olarak öne çıkar. Modern devlet kavramı, bu yönüyle doğrudan egemen bir ulusa gönderme yapar.

Kürtlerin modern siyasi tarihin dönüştürücü bir öznesi olmak yerine, egemen güçlerin elinde birer dönüşüm aparatına indirgenmesi rastlantısal değil, ulus olamama bilincinden kaynaklanmaktadır. Bu durum, Kürtlerin ilerlemeci tarih akışının rasyonel dinamiklerinden kopması ve kendi özgün yaşam alanlarından beslenen kapsayıcı kurumsal yapıları inşa edememesiyle doğrudan ilişkilidir. Kürtlerin tarihsel süreçte içine düştüğü bu kronik kurumsallaşma krizi ve devletsizlik paradoksu, birbiriyle diyalektik bir ilişki içinde olan içsel ve dışsal engellerin aşılması güç duvarlarına çarpmaktadır.

kürtlerin kendi geleceklerine karar verebilme özgürlüğünü elde etmelerinin ve rasyonel bir siyasal merkezileşmeye ulaşmalarının önündeki en büyük engel, bölünmüşlüğüdür. Siyasal merkezileşme, doğası gereği bireysel çıkarların kamusal bir irade lehine feda edilmesini gerektirir. Ancak Kürt toplumsal yapısında örgüt, parti, lider kültü ve bir başka ifadeyle dar ideolojik kompartımanlara dayalı sömürücü mikro-kurumlar, ulusal düzeyde kapsayıcı bir koalisyonun kurulmasını tarih boyunca engellemiştir.

siyasi düzenin kökenlerinde belirtildiği gibi, örgüt ve da ideolojik bakışın kamusal kurumsallaşmaya üstün geldiği vasatlarda, rasyonel bir bürokrasi ve hukuk düzeni inşa edilemez. Kürt siyasal aklı, bu bağları tasfiye ederek çoğulcu ve modern bir kamusal alan yaratamamış; tam aksine modern siyasal yapıları dahi örgütçü veya klikçi reflekslerle işletmiştir.

Bu kurumsal tıkanıklığın ekonomi-politik ayağını ise "ulusal bir burjuvazinin" doğamaması ve sermaye merkezileşmesinin eksikliği oluşturur. Max Weber’in rasyonel kapitalizm teorisinde belirttiği üzere, modern ulus-devletin doğuşu, yerel sermayenin ulusal bir pazar oluşturacak şekilde merkezileşmesine bağlıdır. Kürt coğrafyasında ise biriken ekonomik sermaye, istikrarlı ve kapsayıcı kurumların yoksunluğu nedeniyle sürekli olarak hakîm ulusların metropollerine akmış, yani "mülksüzleşen ve sermayesizleşen" bir çeper yaratmıştır. Güçlü bir orta sınıfın ve ticaret erbabının kurumsallaşamadığı bu zeminde, siyasal güç geniş halk kesimlerine açılamamış; ekonomi-politik yapı kapsayıcı olmaktan uzak, sömürücü ve rantiye bir düzlemde sıkışıp kalmıştır.

Entelektüel düzeyde ise Kürt aydınlanması, kendi otokton kökenlerinden felsefi bir düşünce üretmek yerine, egemen uluslara ait ideolojik şablonları katı bir taklitçilikle kabul etme hatasına düşmüştür. Frantz Fanon'un sömürgeleştirilmiş zihin pratiklerinde kavramsallaştırdığı bu durum, Kürt entelektüel dünyasında bir "öğrenilmiş çaresizlik" ve Gramşiyan anlamda egemenlerin kültürel hegemonyasına karşı rıza üretimi doğurmuştur. Kendi tarihsel tecrübesini rasyonel bir muhakeme ile çözümleyemeyen bu söylemsel sığlık, toplumu ilerlemeci bir tarih bilincine taşımak yerine, romantik bir mağduriyet anlatısının konforuna hapsetmiştir.

Gelo di bin banê dewletên netewe yên serdest de behskirina nasnameyeke neteweyî ya kurdî ya homojen mimkun e?

Ev pirsa ku bi taybetî li ser kurdan tê kirin, di rastiyê de bi pirsgirêka neteweyeke ku ji tezên serweriyê yên navend-mijardar tevdigere û dixwaze bi biryara xwe nîzameke hiqûqî ya nû an jî hêzeke avaker ava bike, dest pê dike.

Eşkere ye ku yek ji bingehên dewlet-neteweyê, wekî ku teoriyên siyasetê pêşniyar dikin, etnîsîte ye; çimkî zemîna girêdana etnîkî, zemîna hişmendiya girêdana neteweyî pêk tîne. Lê dema ku mirov li ser kurdan difikire, mijara veguherîna vê zemînê bo nasnameyeke neteweyî ya giştgir an jî bo aborî-polîtîkayeke hevpar, nîqaşeke berfireh û piralî hewce dike.

Sedema bingehîn a vê asêbûnê ew e ku di pêvajoya modernîzasyonê de, derbasbûna kurdan ji statuya "komeke etnîkî" -yanî civakeke ku di çarçoveya hiqûqî ya dewletên serdest de cih digire û nikare bibe xwedî îradeyeke avaker- ber bi rewşa neteweyeke serwer a bi wateya modern ve, hatiye qutkirin.

Di felsefeya siyasetê de, veguherîna civakekê ji komelgeheke etnîkî bo neteweyeke modern, bi bikaranîna mafê çarenivîsê, ango bi nîşandana îradeya serweriya damezrîner di warê cîh û hiqûqê de temam dibe.

Dabeşbûna erdnîgariya Kurdistanê di pêvajoya dîrokî de di navbera dewlet-neteweyên serdest ên cuda de, astengiya herî mezin a avahî li pêşiya vê îradeyê çêdike. Ev avahiya ku bi sînoran hatiye perçekirin, xeyaleke hevpar, tora bazareke entegre û polîtîkayeke ziman/alfabeyê ya yekker ku binesaziya netewebûnê ava dikin, ne mumkin kiriye. Lewma Kurd, di encama pratîkên cuda yên asîmîlasyon, entegrasyon û modernîzasyonê yên ku li her perçeyî rastî wan hatine, li şûna nasnameyeke neteweyî ya yekgirtî, ezmûneke nasnameyî ya heterojen jiyane ku li gorî dînamîkên siyasî yên dewletên serdest ên ku tê de hatine girêdan, şekil girtiye.

Ev rewş wan di wêjeyê de wekî paradoksa herî mezin a "neteweya bêdewlet" bi cih dike ku potansiyela serweriyê hildigire lê banê wê yê sazûmanî kêm hatiye hiştin.

Her çend di demên dawî de bi teoriyên gerdûnîbûnê re tê îdiakirin ku netewe-dewlet ji nasnameya etnîkî qut bûye û derbasî qonaxeke piştî-neteweyî bûye jî, berevajî van îdiayan, ev tez ku netewe girêdana xwe ya fonksiyonel û berdewamiya xwe ya avahî bi amûrên dewletê re diparêze, hêj giringiya xwe winda nekiriye.

Lewma, her çend di navbera têgehên netewe û dewletê de girêdaneke bingehîn tune be jî, ji ber xwezaya siyaseta modern, yekîtiyeke wateyê ya felsefî û girêdayîbûneke dualî heye. Di vê wateyê de, netewe ne tenê ji bo îfadekirina îradeyê roleke diyarker dilîze; di heman demê de wekî "xwedî-rolek" (subje) ya çalak ku di wateya Carl Schmitt de biryarê dide û bêyî ku fonksiyona sîstemê xera bibe, derbasbûna di navbera qada civakî û qada hiqûqî de pêk tîne, derdikeve pêş. Têgeha dewleta modern, bi vê aliyê xwe ve rasterast îşaret bi neteweyeke serwer dike.

Ne tesadûf e ku Kurd li şûna ku bibin xwedî rolekî guhêrbar di dîroka siyasî ya modern de, di destê hêzên serdest de bûne amûrên guhertinê; ev yek ji nebûna hişmendiya neteweyî tê. Ev rewş rasterast bi wê yekê ve girêdayî ye ku Kurd ji dînamîkên rasyonel ên dîrokê qut bûne û nekarîne saziyên xwe yên giştgir ên ku ji qadên jiyana wan a xweser tên xwedîkirin, ava bikin. Ev krîza kronîk a saziyîbûnê û paradoksa bêdewletiyê ya ku Kurd di pêvajoya dîrokî de tê de mane, li hemberî astengên hundirîn û derveyî yên ku bi awayekî diyalektîk bi hev ve girêdayî ne, li dîwarên ku derbaskirina wan zehmet e, diqelibin.

Astenga herî mezin a li pêşiya bidestxistina azadiya biryardana li ser paşeroja xwe û gihîştina navendîbûneke siyasî ya rasyonel, dabeşbûna Kurdan e. Navendîbûna siyasî, bi xwezaya xwe ve hewce dike ku berjewendiyên şexsî ji bo îradeyeke giştî bên feda kirin. Lê belê, di avahiya civakî ya Kurdan de rêxistin, partî, kulta serokatiyê û bi gotineke din, mîkro-saziyên ku li ser bingeha îdeolojiyên teng hatine avakirin û xwedî taybetmendiyên îstîsmarker in, di dirêjahiya dîrokê de rê li ber avakirina koalisyoneke giştgir a li ser asta neteweyî girtine.

Wekî ku di bingehên nîzama siyasî de hatiye diyarkirin, di wan rewşan de ku rêxistin û nêrîna îdeolojîk li ser saziyên giştî serdest dibin, avakirina burokrasiyeke rasyonel û nîzameke hiqûqî ne pêkan e. Hişmendiya siyasî ya Kurd, bi tasfiyekirina van girêdanan nekarî qadeke giştî ya piralî û modern biafirîne; berevajî vê, heta avahiyên siyasî yên modern jî bi refleksên rêxistinî an jî klîkî birêve birine.

Lingê aborî-siyasî yê vê girtina sazîbûnê, ji nebûna "burjuvaziyeke neteweyî" û kêmasiya navendîbûna sermayeyê pêk tê. Wekî ku Max Weber di teoriya xwe ya kapîtalîzma rasyonel de diyar dike, jidayikbûna dewlet-neteweya modern, bi navendîbûna sermayeya herêmî ya ku bazareke neteweyî ava bike ve girêdayî ye. Di erdnîgariya Kurdan de, sermayeya aborî ya ku kom bûye, ji ber nebûna saziyên stabîl û berfireh, her tim ber bi metropolên neteweyên serdest ve herikiye; yanî derdoreke "bêmal û bêsermaye" hatiye afirandin. Li ser vê zemîna ku çîneke navîn a xurt û bazirganên sazîbûyî lê nînin, hêza siyasî nekarîbû ji girseyên berfireh ên gel re vebe; avahiya aborî-siyasî ji berfirehbûnê dûr, di asteke talanker û rantxwer de asê maye.

Di asta rewşenbîriyê de, ronakbîriya kurdî li şûna ku ji koka xwe ya resen bifikire û felsefeyekê biafirîne, ketiye şaşiya ku qalibên îdeolojîk ên neteweyên serdest bi şêwazeke şopandina kor qebûl bike. Ev rewşa ku Frantz Fanon di pratîkên hişê kolonyalîzekirî de pênase kiriye, di cîhana rewşenbîriya kurdî de bûye sedema "bêçaretiya fêrbûyî" û di wateya Gramscî de, bûye sedema çêkirina rizayê li hemberî hegemonya çandî ya serdestan. Ev kûrahiya gotarê ya ku nikare ezmûna xwe ya dîrokî bi aqil û mantiq şîrove bike, li şûna ku civakê ber bi hişmendiyeke dîrokî ya pêşverû ve bibe, ew di nav rehetiya çîrokeke romantîk a mexdûriyetê de asê hiştiye.

Nîşe: Hin gotin ji îstîxbarata çêkirî hatine girtin.

ئایا لەژێر سێبەری دەوڵەت-نەتەوە باڵادەستەکاندا، دەکرێت باس لە ناسنامەیەکی نەتەوەیی یەکگرتووی کوردی بکرێت؟

ئەم پرسیارە کە بەتایبەت لەسەر کورد دەوروژێنرێت، لە ڕاستیدا لەو کێشەیەوە دەست پێدەکات کە نەتەوەیەک بە پشتبەستن بە تێزی سەروەریی ناوەند-تەوەر، بە بڕیاری خۆی دەست بە دروستکردنی سیستەمێکی یاسایی نوێ یان هێزێکی دامەزرێنەر بکات.

ڕوونە کە یەکێک لە بناغەکانی دەوڵەت-نەتەوە، وەک تیۆرییە سیاسییەکان ئاماژەی پێ دەکەن، بریتییە لە ئەتنیک؛ چونکە بنەمای ناسنامەی ئەتنی، بناغەی هۆشیاریی ناسنامەی نەتەوەیی پێکدەهێنێت. بەڵام کاتێک باس لە کورد دەکرێت، گۆڕانی ئەم بنەمایە بۆ ناسنامەیەکی نەتەوەیی یەکگرتوو یان ئابووری-سیاسەتێکی هاوبەش، پێویستی بە گفتوگۆیەکی بەرفراوان و فرەچین هەیە.

هۆکاری سەرەکیی ئەم بنبەستە ئەوەیە کە کورد لە پرۆسەی مۆدێرنەبووندا، لە دۆخی "گرووپێکی ئەتنی" -واتە کۆمەڵەیەک کە لە چوارچێوەی یاسایی دەوڵەتانی باڵادەستدا نەیتوانیوە ببێتە خاوەن بڕیار و پێکهێنەر- نەیتوانیوە بگاتە قۆناغی بوون بە نەتەوەیەکی سەروەر بە مانای مۆدێرنی وشەکە، و ئەم پرۆسەیە بەردەوام تووشی پچڕان بووە.

لە فەلسەفەی سیاسیدا، گۆڕانی کۆمەڵگەیەک لە گرووپێکی ئەتنییەوە بۆ نەتەوەیەکی مۆدێرن، بە بەکارهێنانی مافی بڕیاردانی چارەنووس، یان بە واتایەکی تر بە نیشاندانی ئیرادەی سەروەریی دامەزرێنەر لە ڕووی جوگرافی و یاساییەوە تەواو دەبێت.

دابەشبوونی جوگرافیای کوردستان بەدرێژایی مێژوو لەنێوان دەوڵەت-نەتەوە باڵادەستە جیاوازەکاندا، گەورەترین بەربەستی پێکهاتەیی لەبەردەم ئەم ئیرادەیە دروست کردووە. ئەم پێکهاتە پارچەپارچەکراوە بەهۆی سنوورەکانەوە، خەیاڵێکی هاوبەش، تۆڕێکی بازاڕی یەکگرتوو و سیاسەتێکی یەکخەری زمان/ئەلفوبێی کە ژێرخانی نەتەوەبوون پێکدەهێنن، کردووەتە مەحاڵ. هەر بۆیە کورد بەهۆی ئەو پراکتیکە جیاوازانەی ئاسمیلاسیۆن، ئینتێگراسیۆن و مۆدێرنیزاسیۆن کە لە هەر پارچەیەکدا ڕووبەڕوویان بوونەتەوە، لەبری ناسنامەیەکی نەتەوەیی یەکگرتوو، ئەزموونێکی ناسنامەیی هەمەجۆریان ژیاوە کە بەپێی دینامیکە سیاسییەکانی ئەو دەوڵەتە باڵادەستانە داڕێژراوە کە تێیدا جێگیر کراون.

ئەم دۆخە لە ئەدەبیاتی سیاسیدا ئەوان وەک گەورەترین پەرادۆکسی "نەتەوەی بێ دەوڵەت" پێناسە دەکات کە خاوەنی پۆتانسێلی سەروەرییە، بەڵام چوارچێوەی دامەزراوەیی بۆ دانەنراوە.

لە کاتێکدا ئەم دواییانە لەگەڵ تیۆرییەکانی جیهانگیریدا، ئەو تێزە خراوەتە ڕوو کە گوایە دەوڵەت-نەتەوە لە ناسنامەی نەتەوەیی دابڕاوە و بەرەو قۆناغێکی پاش-نەتەوەیی هەنگاوی ناوە، بەڵام پێچەوانەی ئەم بانگەشانە، ئەو تێزەی کە دەڵێت نەتەوە پەیوەندییە کاراییەکەی لەگەڵ ئامێری دەوڵەت و بەردەوامییە پێکهاتەییەکەی خۆی پاراستووە، هێشتا بایەخی خۆی لەدەست نەداوە.

بۆیە ئەگەر پەیوەندییەکی بنەڕەتیش لە نێوان چەمکی نەتەوە و دەوڵەتدا نەبێت، بەڵام بەهۆی سروشتی سیاسەتی مۆدێرنەوە، یەکێتییەکی فەلسەفی و پشت بەستن بە یەکتر لە ئارادایە. لەم ڕوانگەیەوە، نەتەوە تەنها ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی لە دەربڕینی ئیرادەدا نییە؛ بەڵکو وەک "سوبێکت"ێکی چالاک دەردەکەوێت کە بە واتای کارڵ شمیت، بڕیار دەدات و ئاسانکاری بۆ گواستنەوەکان لە نێوان بۆشایی کۆمەڵایەتی و بۆشایی یاساییدا دەکات بەبێ ئەوەی کارایی سیستەمەکە تێک بچێت. چەمکی دەوڵەتی مۆدێرن لەم ڕووەوە ڕاستەوخۆ ئاماژە بە نەتەوەیەکی سەروەر دەکات.

ئەوەی کورد لەبری ئەوەی ببێتە بکەرێکی گۆڕانخواز لە مێژووی سیاسیی مۆدێرندا، بووەتە ئامرازێکی گۆڕانکاری بەدەستی هێزە سەروەرەکان، ڕێکەوت نییە، بەڵکو لە نەبوونی هۆشیاریی نەتەوەبوونەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەم دۆخە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بەوەوە هەیە کە کورد لە دینامیکە عەقڵانییەکانی ڕەوتی مێژووی پێشکەوتنخواز دابڕاوە و نەیتوانیوە ئەو پێکهاتە دامەزراوەییە گشتگیرانە دروست بکات کە لە ژینگەی ژیانی تایبەتی خۆیەوە سەرچاوە دەگرن. ئەم قەیرانی دامەزراوەییە درێژخایەنە و پەرادۆکسی بێدەوڵەتییەی کورد لە مێژوودا، بەر دیوارە پڕ لە ئاستەنگەکانی ناوخۆیی و دەرەکی کەوتووە کە پەیوەندییەکی دیالەکتیکییان لەگەڵ یەکتردا هەیە.

گەورەترین ئاستەنگ لەبەردەم بەدەستهێنانی ئازادیی بڕیاردان لەسەر داهاتووی خۆیان و گەیشتن بە ناوەندگەراییەکی سیاسیی عەقڵانی بۆ کورد، دابەشبوونیانە. ناوەندگەرایی سیاسی بە سروشتی خۆی پێویستی بەوەیە بەرژەوەندییە تاکەکەسییەکان لەپێناو ئیرادەیەکی گشتیدا قوربانی بکرێن. بەڵام لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی کورددا، ڕێکخراو، حیزب، کولتووری سەرکردە و بە دەربڕینێکی تر، ئەو دامەزراوە بچووکانەی کە لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژیای تەسک و چەوسێنەر دامەزراون، بەدرێژایی مێژوو ڕێگرییان لە دروستبوونی هاوپەیمانییەکی گشتگیر لە ئاستی نەتەوەییدا کردووە.

وەک ئەوەی لە بنەماکانی ڕێکخستنی سیاسیدا ئاماژەی پێکراوە، لەو ژینگەیانەدا کە ڕێکخستن و تێڕوانینی ئایدۆلۆژی زاڵن بەسەر دامەزراوە گشتییەکاندا، ناکرێت بیرۆکراسییەکی لۆژیکی و سیستەمێکی یاسایی دروست بکرێت. عەقڵی سیاسیی کورد نەیتوانیوە بە تێپەڕاندنی ئەو بەربەستانە، مەیدانێکی گشتیی فرەیی و مۆدێرن دروست بکات؛ بە پێچەوانەوە، تەنانەت پێکهاتە سیاسییە مۆدێرنەکانیشی بە ڕەنگدانەوەی ڕێکخستنی یان گرووپگەری بەڕێوە بردووە.

لایەنی ئابووری-سیاسیی ئەم بنبەستە دامەزراوەییە، نەبوونی "بۆرژوازییەکی نیشتمانی" و کەمیی ناوەندگەرایی سەرمایە پێکدەهێنێت. وەک ماکس ڤێبەر لە تیۆری سەرمایەداریی عەقڵانی خۆیدا ئاماژەی پێکردووە، لەدایکبوونی دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرن بەندە بەوەی سەرمایەی ناوخۆیی بە جۆرێک ناوەندگەرایی بۆ بکات کە بازاڕێکی نیشتمانی دروست بکات. لە جوگرافیای کوردستاندا، ئەو سەرمایە ئابوورییەی کە کۆبووەتەوە، بەهۆی نەبوونی دامەزراوەی جێگیر و گشتگیر، بەردەوام بەرەو مێترۆپۆڵەکانی نەتەوە باڵادەستەکان ڕۆیشتووە، ئەمەش پەراوێزێکی "بێبەش لە موڵک و سەرمایە"ی دروست کردووە. لەم زەمینەیەدا کە چینی ناوەند و بازرگانان نەیانتوانیوە خۆیان بە دامەزراوەیی بکەن، هێزی سیاسی نەیتوانیوە بۆ توێژە فراوانەکانی کۆمەڵگە بکرێتەوە؛ پێکهاتەی ئابووری-سیاسی لەوە بەدوور کەوتووە گشتگیر بێت و لە ئاستێکی چەوسێنەر و ڕێنتیدا گیری خواردووە.

لە ئاستی ڕۆشنبیریدا، ڕۆشنبیریی کوردی لەبری ئەوەی بیرکردنەوەیەکی فەلسەفی لە ڕەگ و ڕیشەی خۆماڵیی خۆیەوە بەرهەم بهێنێت، کەوتووەتە هەڵەی قبوڵکردنی قالبە ئایدیۆلۆژییەکانی نەتەوە سەردەستەکان بە شێوازێکی تەقلیدیی توند. ئەم دۆخە کە فرانتس فانون لە پراکتیکە هزرییە داگیرکراوەکاندا وەک چەمکێک باسی دەکات، لە جیهانی ڕۆشنبیریی کوردیدا بووەتە هۆی دروستبوونی "بێهیوایی فێربوو" و بە واتایەکی گرامشییانە، ڕەزامەندیدان بەرامبەر بە هەژموونی کولتووریی دەسەڵاتداران. ئەم لاوازییە گوتارییە کە ناتوانێت ئەزموونی مێژوویی خۆی بە لۆژیکێکی عەقڵانی شیکار بکات، کۆمەڵگەی لەبری ئەوەی بەرەو هۆشیارییەکی مێژوویی پێشکەوتنخواز ببات، لە ئاسوودەیی گێڕانەوەیەکی ڕۆمانسییانەی قوربانیدا زیندانی کردووە.

تێبینی: هەندێک لە دەربڕینەکان لە زیرەکی دەستکرد وەرگیراون.

Is it possible to speak of a homogeneous Kurdish national identity under the umbrella of dominant nation‑states?

The question, raised specifically about the Kurds, actually begins with the problem of a nation—drawing on a subject‑centered sovereignty thesis—attempting, of its own volition, to construct a new legal order or founding power.

It is clear, as political theory asserts, that ethnicity is one of the foundations of the nation‑state, because the ground of ethnic affiliation forms the basis of national‑identity consciousness. Yet, when the Kurds are considered, the transformation of that ground into a cohesive national identity or a shared economic‑political project demands a comprehensive and multilayered debate.

The core reason for this impasse is that, during their modernization, the Kurds have not become a “founding subject”—an ethnic group situated within the legal framework of dominant states—and consequently their transition into a modern, sovereign nation has been interrupted.

In political philosophy, however, the transformation of a community from an ethnic congregation into a modern nation is completed when it exercises its right to self‑determination, that is, when it expresses the founding sovereign will both territorially and legally.

The historical division of the Kurdish region among various dominant nation‑states constitutes the greatest structural obstacle to that will. Fragmented by borders, this arrangement has made impossible a shared imagination that would lay the groundwork for nation‑building, an integrated market network, and a unifying language‑or alphabet policy. Consequently, Kurds have experienced, in each fragment, different practices of assimilation, integration and modernization, leading not to a cohesive national identity but to a heterogeneous identity shaped by the political dynamics of the dominant states to which they are attached.

This places them in the literature as the largest “stateless nation” paradox—possessing sovereign potential yet lacking an institutional framework.

Although recent globalization theories have advanced the thesis that the nation‑state has broken away from ethnic identity and entered a post‑national arena, the counter‑argument—that the nation has maintained its functional link and structural continuity with the state apparatus—remains current.

Thus, even if there is no essential bond between the concepts of nation and state, modern politics, by its very nature, entails a philosophical unity of meaning and mutual dependence. In this sense, the nation not only plays a decisive role in expressing will; it also emerges as an active “subject” in the Carl Schmitt sense, capable of making decisions that bridge the social and legal spheres without disrupting the system’s functionality. The modern concept of the state, therefore, directly alludes to a sovereign nation.

The reduction of Kurds to mere instruments of transformation in the hands of sovereign powers, rather than being a transformative agent of modern political history, is not accidental but stems from a consciousness of not being a nation. This situation is directly linked to the Kurds' disconnection from the rational dynamics of progressive historical flow and their inability to build inclusive institutional structures rooted in their own distinct living spaces. The chronic institutionalization crisis and the paradox of statelessness that the Kurds have fallen into throughout history collide with the hard‑to‑overcome walls of internal and external obstacles that are in a dialectical relationship with each other.

The biggest obstacle to the Kurds attaining the freedom to decide their own future and achieving rational political centralization is division. Political centralization, by its nature, requires individual interests to be sacrificed for a public will. However, in Kurdish social structure, exploitative micro‑institutions based on organizations, parties, leader cults and, in other words, narrow ideological compartments have historically prevented the formation of an inclusive coalition at the national level.

As noted at the roots of the political order, in mediocrities where organization and ideological outlook prevail over public institutionalisation, a rational bureaucracy and legal system cannot be built.

The Kurdish political intellect has failed to dissolve these ties and create a pluralistic, modern public sphere; on the contrary, it has even operated modern political structures with organiser or clique‑driven reflexes.

This institutional blockage's economic‑political leg is formed by the lack of a “national bourgeoisie” and the absence of capital centralization. As Max Weber notes in his theory of rational capitalism, the emergence of the modern nation‑state depends on the centralization of local capital into a national market. In the Kurdish region, however, accumulated economic capital has continuously flowed into the metropolises of the dominant nations due to the lack of stable and inclusive institutions, creating a “border” that is both dispossessed and de‑capitalized. On this ground, where a strong middle class and a commercial class have not become institutionalized, political power has failed to reach the broad masses; the economic‑political structure remains far from inclusive, trapped in an exploitative and rent‑seeking plane.

At the intellectual level, Kurdish enlightenment has fallen into the mistake of rigidly imitating ideological templates of dominant nations rather than generating philosophical thought from its own autochthonous roots. This situation, which Frantz Fanon conceptualized in the practices of colonized minds, has produced a form of “learned helplessness” in the Kurdish intellectual world and, in the sense of Gramşiyan, a consent to the cultural hegemony of the dominants. This discursive shallowness, unable to analyse its own historical experience through rational reasoning, has trapped society not in a progressive historical consciousness but in the comfort of a romantic victimhood narrative.

Note: Some expressions are quoted from artificial intelligence.

Share

آیا زیر سایهٔ دولت‌های حاکم می‌توان دربارهٔ یک هویت ملی یکدست کردستانی صحبت کرد؟

این سؤال که دربارهٔ کردها مطرح می‌شود، در واقع از فرض حاکمیت مبتنی بر سوژه آغاز می‌شود؛ مسألهٔ ساختن یک نظام حقوقی یا نیروی بنیانی جدید به‌صورت کامل توسط یک ملت، بر پایهٔ تصمیم‌گیری خود آن.

همان‌طور که نظریه‌های سیاسی می‌گویند، یکی از پایه‌های ملت‑دولت، نژادیت است؛ زیرا تعلق نژادی، بستر آگاهی تعلق ملی را می‌سازد. اما وقتی به کردها نگاه می‌کنیم، تبدیل این بستر به هویت ملی جامع یا اقتصاد‑سیاست مشترک، مسأله‌ای گسترده و چندلایه است که نیاز به بحث عمیق دارد.

دلیل اصلی این بن‌بست این است که کردها در فرایند مدرن‌سازی، از وضعیت «گروه نژادی»—یعنی جمعیتی که در چارچوب حقوقی دولت‌های حاکم قرار دارد و نمی‌تواند سوژهٔ بنیانی باشد—به وضعیت یک ملت حاکم مدرن تبدیل شوند، اما این انتقال به‌طور ناگهانی متوقف شده است.

در عین حال، در فلسفهٔ سیاست، تبدیل یک جامعه از یک جماعت قومی به یک ملت مدرن، با استفاده از حق تعیین سرنوشت (self‑determinasyon) خود، یعنی نشان دادن ارادهٔ حاکمیت مؤسس به صورت فضایی و حقوقی، تکمیل می‌شود.

تقسیم جغرافیای کردها در طول تاریخ بین دولت‌های حاکم مختلف، بزرگ‌ترین مانع ساختاری بر سر این اراده را تشکیل می‌دهد. این ساختار که با مرزها پاره‑پاره شده است، تصور مشترکی که زیرساخت ملی‌سازی را می‌سازد، یک شبکهٔ تجاری یکپارچه و سیاست زبانی/الفبایی یکپارچه‌کننده را غیرممکن ساخته است. به همین دلیل، کردها در هر بخش، به دلیل مواجهه با شیوه‌های مختلف اسمیلاسیون، یکپارچه‌سازی و مدرن‌سازی، به جای داشتن هویت ملی یکپارچه، تجربهٔ هویت متغیری که بر پایهٔ دینامیک‌های سیاسی دولت‌های حاکم به آن پیوسته‌اند، داشته‌اند.

این وضعیت آن‌ها را در ادبیات به عنوان بزرگ‌ترین «پارادوکس ملت بدون دولت» که پتانسیل حاکمیتی دارند اما چارچوب نهادی آن‌ها ناقص مانده است، جای می‌دهد.

اگرچه اخیراً نظریه‌های جهانی‌سازی ادعا می‌کنند که ملت‑دولت از هویت قومی جدا شده و به سطحی پسامُلتی منتقل شده است، اما بر خلاف این ادعاها، نظریه‌ای که می‌گوید ملت پیوند عملکردی و پیوستگی ساختاری خود را با دستگاه دولت حفظ کرده است، هنوز بی‌اعتبار نشده است.

بنابراین اگرچه بین مفاهیم ملت و دولت پیوند ذاتی وجود ندارد، طبیعت سیاست مدرن مستلزم یک وحدت معنایی فلسفی و وابستگی متقابل است. به این معنا، ملت نه تنها در بیان اراده نقش تعیین‌کننده‌ای دارد، بلکه به عنوان یک «موضوع» فعال که تصمیم‌گیری می‌کند—به سبک کارل شمیّت—و بدون اختلال در کارایی سیستم، انتقال بین حوزهٔ اجتماعی و حوزهٔ حقوقی را ممکن می‌سازد. مفهوم دولت مدرن، به همین دلیل، به طور مستقیم به یک ملت حاکم اشاره می‌کند.

به جای اینکه کردها به عنوان یک فاعل تحول‌ساز در تاریخ سیاسی مدرن باشند، تبدیل به ابزارهای تحول در دست قدرت‌های حاکم می‌شوند؛ این امر تصادفی نیست، بلکه ناشی از آگاهی عدم توانایی برای تبدیل شدن به یک ملت است. این وضعیت مستقیماً به جدایی کردها از دینامیک‌های منطقی جریان پیشرفت تاریخی و ناتوانی آن‌ها در ساختارهای نهادی فراگیر که از حوزه‌های زندگی منحصر به فردشان تغذیه می‌شود، مرتبط است. بحران مزمن نهادی‌سازی و پارادوکس بی‌دولتی که کردها در طول تاریخ به آن گرفتار شده‌اند، به دیوارهای سختی که موانع درونی و بیرونی، که در رابطهٔ دیالکتیکی با یکدیگر هستند، را دشوار می‌سازند، می‌خورد.

بزرگ‌ترین مانعی که بر سر راه به دست آوردن آزادی تصمیم‌گیری کردها دربارهٔ آیندهٔ خود و رسیدن به یک مرکزگرایی سیاسی منطقی قرار دارد، تقسیم‌پذیری است. مرکزگرایی سیاسی به‌طبیعت خود نیازمند فدا کردن منافع فردی به نفع ارادهٔ عمومی است. اما در ساختار اجتماعی کردها، سازمان‌ها، احزاب، فرهنگ رهبری و به عبارت دیگر نهادهای میکرو استثمارگر مبتنی بر تقسیمات ایدئولوژیک محدود، همواره مانع از تشکیل یک ائتلاف فراگیر در سطح ملی شده‌اند.

همان‌طور که در ریشه‌های نظام سیاسی بیان شده است، در شرایطی که سازمان و حتی دیدگاه ایدئولوژیک بر نهادینه‌سازی عمومی برتری می‌یابند، نمی‌توان یک بوروکراسی منطقی و نظام حقوقی ساخت. عقل سیاسی کردها، این پیوندها را حذف کرده و نتوانسته‌اند فضایی عمومی چندگانه و مدرن ایجاد کنند؛ برعکس، حتی ساختارهای سیاسی مدرن را نیز با واکنش‌های سازمان‌گر یا گروه‌گر اداره کرده‌اند.

پایین‌دستی نهادی این مسدودسازی، در بخش اقتصاد‑سیاسی، به عدم شکل‌گیری «بورژوایی ملی» و کمبود متمرکز شدن سرمایه برمی‌گردد. همان‌طور که ماکس وبر در نظریهٔ سرمایه‌داری عقلانی خود اشاره می‌کند، پیدایش دولت‑ملت مدرن وابسته به متمرکز شدن سرمایهٔ محلی به‌گونه‌ای است که بازاری ملی ایجاد کند. اما در سرزمین کردها، سرمایهٔ اقتصادی انباشته‌شده به دلیل نبود نهادهای پایدار و فراگیر، به‌طور مستمر به متروپول‌های دولت‌های حاکم جریان یافته و به‌عبارت دیگر، دیواری «بی‌مالک و بی‑سرمایه» ساخته است. در این بستر که طبقهٔ متوسط قوی و تجار به نهادینه شدن نرسیده‌اند، قدرت سیاسی نتوانسته به اقشار گستردهٔ مردم دست یابد؛ ساختار اقتصاد‑سیاسی نیز دور از فراگیری، به‌صورت یک سطح ستمگرانه و رانت‌محور درگیر شده است.

در سطح فکری، روشن‌گری کردها به جای تولید تفکری فلسفی از ریشه‌های بومی خود، به خطای پذیرش سخت‌گیرانهٔ قالب‌های ایدئولوژیک متعلق به ملل حاکم به‌صورت تقلید مطلق دچار شده‌اند. این وضعیت که در تمرین‌های ذهنی استعمار شده توسط فرنچ فانون مفهومی شد، در دنیای فکری کردها یک «بیچارگی آموخته» و به معنای گرامشی، تولید رضایت در برابر هژمونی فرهنگی حاکمان ایجاد کرده است. این سطح سطحی گفتاری که نتوانسته تجربهٔ تاریخی خود را با استدلالی منطقی تحلیل کند، به جای ارتقای جامعه به آگاهی تاریخی پیشرو، آن را در راحتی روایت رمانتیکِ رنج و مظلومیت اسیر کرده است.

توجه: برخی عبارات از هوش مصنوعی اقتباس شده‌اند.

به‌اشتراک‌گذاری

هل من الممكن التحدث عن هوية قومية كردية متجانسة تحت مظلة الدول القومية المهيمنة؟

هذا السؤال المطروح حول الأكراد يبدأ في الواقع بمسألة بناء أمة لنظام قانوني جديد أو قوة تأسيسية من قرارها الكامل، مستندة إلى فرضية سيادة متمركزة حول الفاعل.

من الواضح أن أحد أسس الدولة القومية، كما تشير نظريات السياسة، هو العرقية، إذ تشكل الهوية العرقية أساس الوعي بالانتماء الوطني. لكن عندما يُنظر إلى الأكراد، فإن تحويل هذه القاعدة إلى هوية وطنية شاملة أو إلى اقتصاد‑سياسة مشتركة يتطلب نقاشًا واسعًا ومتعدد الطبقات.

السبب الجذري لهذا الجمود هو أن عملية تحديث الأكراد لم تكتمل؛ فبدلاً من الانتقال من وضعية «مجموعة عرقية»—أي كيان لا يُعد فاعلاً تأسيسياً داخل الإطار القانوني للدول المهيمنة—إلى حالة أمة ذات سيادة حديثة، توقفت هذه العملية.

مع ذلك، في فلسفة السياسة يتحقق تحول مجموعة من جماعة عرقية إلى أمة حديثة عندما تمارس حق تقرير المصير، أي عندما تُظهر إرادة السيادة المؤسِّسة على الصعيدين المكاني والقانوني.

إن انقسام جغرافية الكُرد عبر تاريخها بين دول حاكمة مختلفة يشكل العقبة الهيكلية الأكبر أمام هذه الإرادة. هذا التركيب المتفتت بالحدود جعل من المستحيل وجود تصور مشترك يبني بنية القومية، أو شبكة سوق متكاملة، أو سياسة لغة/أبجدية موحدة. وبالتالي، عانى الأكراد في كل جزء من تعرضهم لممارسات مختلفة من الاستيعاب، والاندماج، والتحديث، ما أدى إلى تجربة هوية متغايرة تشكلت وفقًا للديناميكيات السياسية للدول الحاكمة التي ينتمون إليها، بدلاً من هوية وطنية شاملة.

هذا الوضع يضعهم في الأدبيات كأكبر "أمة بلا دولة" مفارقة، تحمل إمكانات سيادية لكن هياكلها المؤسسية لا تزال غائبة.

في الآونة الأخيرة، وعلى الرغم من طرح نظريات العولمة فكرة انفصال الأمة-الدولة عن الهوية العرقية وانتقالها إلى مرحلة ما بعد الوطنية، فإن الفرضية التي تقول إن الأمة لا تزال تحافظ على صلتها الوظيفية بالآلية الدولة واستمراريتها البنيوية لم تفقد صلتها بالواقع.

وبالتالي، رغم عدم وجود صلة جوهرية بين مفهومي الأمة والدولة، فإن طبيعة السياسة الحديثة تستلزم وجود وحدة معنوية فلسفية واعتماد متبادل. وفي هذا الإطار، لا تقتصر دور الأمة على كونها مجرد بيان إرادة حاسم، بل تبرز كـ«فاعل» فعال يقرر وفق مفهوم كارل شميت، ويُسهم في الانتقال بين المجال الاجتماعي والمجال القانوني دون إفساد وظائف النظام. مفهوم الدولة الحديثة، بهذا المعنى، يشير مباشرة إلى أمة ذات سيادة.

إن تقليل دور الأكراد من كيان فاعل محوري في التاريخ السياسي الحديث إلى مجرد أدوات تحويل في أيدي القوى المهيمنة ليس صدفة، بل ينبع من وعي عدم القدرة على أن يصبحوا أمة. وهذا يرتبط مباشرةً بانفصال الأكراد عن الديناميات العقلانية لتاريخهم التقدمي وعجزهم عن بناء هياكل مؤسسية شاملة تستند إلى بيئاتهم المعيشية الفريدة. الأزمة المؤسسية المزمنة ومفارقة انعدام الدولة التي يواجهها الأكراد عبر التاريخ تصطدم بجدران صعبة التجاوز، تتشكل من عوائق داخلية وخارجية ذات علاقة جدلية.

أكبر عائق أمام حصول الأكراد على حرية اتخاذ قرارات مستقبلهم وتحقيق مركزية سياسية عقلانية هو الانقسام. فالمركزية السياسية بطبيعتها تتطلب تضحية المصالح الفردية من أجل إرادة عامة. ومع ذلك، فإن بنية المجتمع الكردي تتضمن منظمات وأحزاب وثقافة الزعامة، وبعبارة أخرى مؤسسات ميكروية استغلالية تعتمد على تقسيمات أيديولوجية ضيقة، وقد منعت تاريخيًا إقامة ائتلاف شامل على المستوى الوطني.

كما هو مذكور في جذور النظام السياسي، في الأوساط التي تتفوق فيها التنظيم والنظرة الأيديولوجية على الترسيم العام، لا يمكن بناء بيروقراطية عقلانية ونظام قانوني. العقل السياسي الكردي لم يتمكن من تصفية هذه الروابط وإنشاء فضاء عام تعددي وحديث؛ بل على العكس، حتى الهياكل السياسية الحديثة أدارها بآليات تنظيمية أو ردود فعل طائفية.

إن عائق المؤسسات هذا ينعكس على الجانب الاقتصادي‑السياسي من خلال عدم نشوء «برجوازية وطنية» وغياب تركّز رأس المال. كما أشار ماكس فيبر في نظريته عن الرأسمالية العقلانية، فإن نشأة الدولة القومية الحديثة تعتمد على تركّز رأس المال المحلي لتشكيل سوق وطنية. وفي جغرافية الكُرد، تراكم رأس المال الاقتصادي، وبسبب غياب مؤسسات مستقرة وشاملة، يتدفّق باستمرار إلى متروبولات الدول المهيمنة، مكوّناً ما يُسمّى «جداراً بلا ملكية ولا رأس مال». وعلى أرضٍ لا تتشكل فيها طبقة وسطى قوية ولا يُؤسّس فيها التجار، لم تستطع القوة السياسية أن تصل إلى شرائح الشعب الواسعة؛ فظلّ الهيكل الاقتصادي‑السياسي بعيداً عن الشمولية، محبوساً في مستوى استغلالي وإقراري.

على المستوى الفكري، وقع الوعي الكردي في خطأ قبول القوالب الأيديولوجية الخاصة بالأمم السائدة من خلال تقليد صارم، بدلاً من إنتاج فكر فلسفي من جذوره الأصلية. هذا الوضع، الذي صاغه فرانز فانون في ممارسات العقل المستعمَرة، أدى إلى ما يُسمى بـ«العجز المتعلم» في العالم الفكري الكردي، وإلى توليد موافقة ضد الهيمنة الثقافية للسلطات وفق مفهوم غرامشي. إن هذا الضحك الخطابي الذي لا يستطيع تحليل تجربته التاريخية بعقلانية، حبس المجتمع في راحة سردية الضحية الرومانسية بدلاً من نقله إلى وعي تاريخي تقدمي.

ملاحظة: بعض العبارات مقتبسة من الذكاء الاصطناعي.

شارك