Kürt sinemasının öncü ve yaratıcı ismi, dünyaca ünlü sinema oyuncusu, yönetmen ve senarist Yılmaz Güney 42 yıl önce bugün Fransa’da hayata veda etti.

Cannes Film Festivali’nde verilen Altın Palmiye ödülü başta olmak üzere eserleriyle pek çok ödül alan "Çirkin Kral" lakaplı Yılmaz Güney, 114 filmde oyuncu, 26 filmde yönetmen, 15 filmde yapımcı, 64 filmde senarist olarak yer aldı.

Yılmaz Güney 9 Eylül 1984’te Fransa’nın başkenti Paris’te aramızdan ayrıldı.

1982 yılında Yol filmiyle, Cannes Film Festivali'nde Altın Palmiye kazanan Yılmaz Güney, senarist ve yönetmen kimliğinin yanı sıra oyunculuğu ile de başarılar kazandı.

“Yol”, “Sürü” ve “Umutsuzlar” gibi filmleriyle hafızlara kazınan Güney ayrıca 1981 yapımı olan Yol’un kurgusunu da yapmıştır.

Siverekli baba ile Vartolu annenin çocuğu

Yılmaz Güney 1937 yılında Siverekli bir baba ve Muş-Vartolu bir annenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Çocukluğunu Adana’da geçiren Güney, Siverek’in Desman köyündendir.

Yılmaz Güney sinema hayatına, 1959 yılında Atıf Yılmaz'ın yönetmenliğini yaptığı “Bu Vatanın Çocukları” ve “Alageyik” isimli filmlerle başladı.

Yeni Ufuklar ve On Üç gibi dergilere öyküler yazan Yılmaz Güney, bir öyküsünde komünizm propagandası yaptığı gerekçesiyle yargılandı ve 1961 yılında bir buçuk yıl hapis cezasını yatmak üzere tutuklandı.

Hapishaneden çıktıktan sonra kaldığı yerden devam eden Yılmaz Güney, o dönemde daha çok macera filmleri çekti. Filmlerinde yoksulları ve yoksulların isyanını anlattı. Bu japsamdaki önemli çalışmalarından birisi, Lütfü Akad'ın yönettiği ve kendisinin yazdığı “Hudutların Kanunu”dur.

Cezaevi ve firari yılları

Yılmaz Güney, 1971 yılında Mahir Çayan ve arkadaşlarını sakladığı gerekçesiyle 2 yıl hapse ve sürgüne mahkum edildi. Güney, içeride kaldığı süre boyunca sinema ve sanatla ilgili fikirlerini; şiir ve öykülerini o dönemde çıkarmaya başladığı Güney dergisinde yayınladı.

1974'te cezaevinden çıkan Yılmaz Güney aynı yıl “Arkadaş” filmini çekti. Yine aynı yıl “Endişe” adlı filmi çekerken Yumurtalık ilçesindeki bir gazinoda ilçe yargıcı Sefa Mutlu'yu öldürmek suçlamasıyla tutuklandı ve 25 Ekim'de Ankara 1. Ağır Ceza Mahkemesi'nde başlayan yargılamaların sonucu 13 Temmuz 1976'da 19 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Beş yıl hapis yattıktan sonra 9 ekim 1981 tarihinde izinli olarak çıktığı Isparta Yarı Açık Cezaevi’nden yurtdışına firar etti. Fransa'ya giden Yılmaz Güney yaşamını orada geçirdi.

26 Ekim 1982'de Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığından çıkarıldı.

Cezaevindeyken de sinemayla bağlantısı devam etti. Bu dönemde yazdığı “Sürü” ve “Yol” filmleri ve Zeki Ökten ve Şerif Gören tarafından çekildi. Cezaevindeyken “Güney” adlı bir sanat-kültür dergisi çıkardı.

“Yol” filminin kurgusunu tekrar yaptı ve Cannes Film Festivali’nde ödül aldı. Avrupa’ya gittikten sonra Fransa’da “Duvar” filmini çekti. Güney'in, 1976 yılında Ankara Merkez Kapalı Ceza ve Tutukevi'nde tanıklık ettiği, çocuk koğuşunda çıkan ve tüm cezaevine yayılan isyanın sinemaya aktarıldığı “Duvar” Güney’in son filmi oldu.

Son yıllarını Paris'te geçiren Güney, yalandığı mide kanseri nedeniyle 9 Eylül 1984'te yaşamını yitirdi. Mezarı Paris'te bulunan Père Lachaise Mezarlığı'nda 62. kısımda bulunmaktadır.

Altın Koza Film Festivali'nde 4 ayrı dalda 12 ödül alarak rekor kıran Güney'in bu başarısı halen geçilemiyor.

Tarihi 1984 Newroz konuşması: Kazanacağız mutlaka kazanacağız

Yılmaz Güney, 1984 yılında Paris’te düzenlenen Newroz programında yaptığı şu etkili konuşma ile Kürt halkının hafızasında yer aldı:

“Bir sömürge ülkenin çocukları değil, bağımsız birleşik özgür bir Kürt ülkesinin, Kürdistan’ın çocukları olmak istiyoruz. Biz, kendi toprağımızda, kendi dilimizde aşk ve özgürlük türküleri söylemek istiyoruz. Biz, kendi dünyamızı, kendi toprağımızı kendi ellerimizle yoğurmak ve yeniden kurmak istiyoruz. Biz, kendi ülkemizde, kendi bayrağımız altında, özgür ve bağımsız yaşamak istiyoruz. Kazanacağız mutlaka kazanacağız.”

Röportajı 37 yıl sonra çıktı

Kürt sinemacı Yılmaz Güney ile 1982 yılında yapılan röportajın bir bölümü 37 yıl sonra, 2019’da ortaya çıktı.

Belgesel yapımcısı Süleyman Özdemir’in arşivinden çıkan kayıtta, Yılmaz Güney, “Yol” filmi ile Kürt sorunu üzerine değerlendirmelerde bulunuyor.

Roportaj, Belçika devlet televizyonu için sinema, siyaset ve kadın üzerine röportaj yapan gazeteci Nazım Alfatlı’nın 30 dakikalık röportajına ait. Röportajın 20 dakikalık bölümü o dönem bir belgesele konu edilerek yayınlanmıştı.

Röportajın 2019’a kadar yayımlanmayan diğer 10 dakikalık kısmı ise, Brüksel’de yaşayan belgesel yapımcısı Süleyman Özdemir’in kişisel arşivinden çıktı.

Güney, Türkiye’de 19 yıl boyunca yasaklı kalan, izleyenlere dahi cezaların verildiği en cesur yapıtlarından biri olarak bilinen “Yol” filminde Kürt sorunu ve kadın sorununu işliyor.

Yılmaz Güney, film yapmanın kendisi için “mücadelenin, direnmenin, başkaldırmanın aracı” olduğunu söylüyor.

Ölümünden sonra kurulan “Yılmaz Güney Vakfı” eşi Fatoş Güney öncülüğünde eserlerini korumaya ve yayınlamaya yönelik çalışmalar yürütüyor.

Navê pêşeng û afirîner ê sînemaya Kurdî, lîstikvanê sînemayê ê navdar ê cîhanê, derhêner û senaryonûs Yılmaz Güney berî 42 salan di roja îro de li Fransa çû ber dilovaniya Xwedê.

Yılmaz Güney ê ku bi nasnavê "Qralê Eleqediz" dihat nasîn, bi berhemên xwe gelek xelat wergirtin, bi taybetî Xelata Palmiya Zêrîn ku di Festîvala Fîlman a Cannesê de hatibû dayîn. Ew di 114 fîlman de wek lîstikvan, di 26 fîlman de wek derhêner, di 15 fîlman de wek hilberîner û di 64 fîlman de jî wek senaryonûs cîh girt.

Yılmaz Güney di 9ê Îlona 1984an de li Parîsa paytexta Fransayê ji nav me çû.

Yılmaz Güney di sala 1982an de bi fîlmê "Yol" di Festîvala Fîlman a Cannesê de Xelata Palmiya Zêrîn qezenc kir. Ji bilî nasnameya xwe ya senaryonûs û derhêneriyê, bi lîstikvaniya xwe re jî serkeftinên mezin bi dest xistin.

Güney ku bi fîlmên xwe yên wek “Yol”, “Sürü” û “Umutsuzlar” di bîra gel de cîh girtiye, di heman demê de montaja fîlmê Yol yê ku di sala 1981ê de hatibû çêkirin jî amade kiriye.

Kurê bavê Sêverekî û diya Vartoyî

Yılmaz Güney di sala 1937an de ji bavê xwe yê Sêverekî û diya xwe ya ji Varto ya Mûşê hate cîhanê. Güney ku zaroktiya xwe li Adanayê derbas kir, ji gundê Desman ê Sêverekê ye.

Yılmaz Güney jiyana xwe ya sînemayê li sala 1959an bi fîlmên "Mijarên Vê Welatî" û "Alageyik" yên ku Atıf Yılmaz derhêneriya wan dikir, dest pê kir.

Yılmaz Güney ji bo kovaran çîrok dinivîsîn. Wexta çîrokek wî bi hinceta propagandaya komunîzmê hat dadgehkirin, li sala 1961ê ji bo salek û nîv sizayê girtîgehê hat girtin.

Piştî ku ji girtîgehê derket, Yılmaz Güney ji ciyê ku li rawestiya bû berdewam kir. Li wî demî zêdetir fîlmên macerayê çêkirin. Li fîlmên xwe de behsa belengazan û serhildana belengazan dikir. Yek ji karên wî yên girîng li vê çarçoveyê de, fîlmê "Zanûna Sînoran" bû ku Lütfü Akad derhêneriya wî kiribû û wî bi xwe nivîsîbû.

Salên girtîgehê û birevê

Yılmaz Güney, li sala 1971ê bi hinceta ku Mahir Çayan û hevalên wî veşartine, 2 sal cezayê girtîgehê û surgûnê li wî hat birîn. Güney li wê demê ku li hundir de bû, ramanên xwe yên li ser sînema û hunerê; helbest û çîrokên xwe li kovara Güney ku li wî demî dest bi derxistina wê kiribû, belav kirin.

Yılmaz Güney ê ku di sala 1974an de ji girtîgehê derket, di heman salê de fîlmê “Arkadaş” (Heval) kişand. Dîsa di heman salê de dema ku fîlmê “Endişe” (Fikar) dikişand, bi tohmeta ku li qezaya Yumurtalıkê di dikanekê de dadwerê qezayê Sefa Mutlu kuştiye hat girtin. Di encama darizandinên ku di 25ê Çiriya Pêşîn de li Dadgeha Giran a 1ê ya Enqereyê dest pê kirin de, di 13ê Tîrmeha 1976an de 19 sal cezayê girtîgehê li wî hat birîn.

Piştî ku pênc salan li girtîgehê ma, di 9ê Çiriya Pêşîn a 1981ê de bi destûr ji Girtîgeha Nîv-Ateşî ya Ispartayê derket û revî derveyî welat. Yılmaz Güney çû Fransayê û jiyana xwe li wir borand.

Di 26ê Çiriya Pêşîn a 1982an de ji welatîtiya Komara Tirkiyeyê hat derxistin.

Dema ku li girtîgehê bû jî têkilya wî bi sînemayê re berdewam kir. Fîlmên “Sürü” (Kero) û “Yol” (Rê) ku di vê serdemê de nivîsandin, ji aliyê Zeki Ökten û Şerif Gören ve hatin kişandin. Dema li girtîgehê bû, kovareke huner û çandê ya bi navê “Güney” derxist.

Wî kargêriya fîlmê “Yol” (Rê) ji nû ve kir û di Festîvala Fîlman a Cannesê de xelat girt. Piştî ku çû Ewropayê, li Fransayê fîlmê “Duvar” (Dîwar) çêkir. Fîlmê “Duvar”, ku behsa serhildana zarokan a di sala 1976an de li Girtîgeha Navendî ya Enqereyê dike ya ku Güney bi xwe şahidê wê bû û belavî hemû girtîgehê bûbû, bû fîlmê Güney ê dawî.

Güney salên xwe yên dawî li Parîsê derbas kirin û ji ber penceşêra zik a ku pê ketibû, di 9ê Îlona 1984an de jiyana xwe ji dest da. Gorîgeha wî li Parîsê di Goristana Père Lachaise de di beşa 62yan de ye.

Güney di Festîvala Fîlman a Koza Zêrîn de di 4 babetên cihê de 12 xelat girtin û rekorek şikand; ev serkeftina wî heta niha jî nehatiye derbas kirin.

Axaftina dîrokî ya Newroza 1984an: Em ê biser kevin, em ê teqez biser kevin

Yılmaz Güney di bernameya Newrozê ya ku di sala 1984an de li Parîsê hatibû lidarxistin de bi vê axaftina xwe ya bibandor di bîra gelê Kurd de cî girt:

“Em naxwazin bibin zarokên welatekî bindest, em dixwazin bibin zarokên welatekî Kurd ê serbixwe, yekgirtî û azad, zarokên Kurdistanê. Em dixwazin li ser axa xwe, bi zimanê xwe stranên evîn û azadiyê bibêjin. Em dixwazin cîhana xwe, axa xwe bi destên xwe ava bikin û ji nû ve çêbikin. Em dixwazin li welatê xwe, li bin ala xwe, azad û serbixwe bijîn. Em ê bi ser bikevin, em ê teqez bi ser bikevin.”

Hevpeyvîna wî piştî 37 salan derket holê

Beşek ji hevpeyvîna ku di sala 1982an de bi sînemagerê Kurd Yılmaz Güney re hatibû kirin, piştî 37 salan, di sala 2019an de derket holê.

Di tomara ku ji arşîva çêkerê belgefîlman Süleyman Özdemir derket de, Yılmaz Güney li ser fîlmê “Yol” û pirsgirêka Kurd nirxandinan dike.

Hevpeyvîn parçeyek ji hevpeyvîna 30 deqîqeyî ye ku rojnamevan Nazım Alfatlı ji bo televîzyona fermî ya Belçîkayê li ser sînema, siyaset û jinan çêkiribû. Beşa 20 deqîqeyî ya vê hevpeyvînê wê demê di belgefîlmekê de hatibû weşandin.

Beşa din a 10 deqîqeyî ku heta sala 2019an nehatibû weşandin, ji arşîva kesane ya çêkerê belgefîlman Süleyman Özdemir ku li Brûkselê dijî, derket holê.

Güney, di fîlmê xwe ê herî wêrek ê bi navê “Yol” de ku 19 salan li Tirkiyeyê qedexe ma û heta ceza dan yên ku fîlm temaşe kirine jî, babeta Kurdî û pirsgrêka jinan tîne ziman.

Yılmaz Güney dibêje ku çêkirina fîlman ji bo wî “amanc û amûrê têkoşînê, berxwedanê û serhildanê” ye.

Piştî mirina wî, "Weqfa Yılmaz Güney" ku bi pêşengiya hevjîna wî Fatoş Güney hat damezrandin, xebatan dike da ku berhemên wî biparêze û belav bike.

ناوی پێشەنگ و داهێنەری سینەمای کوردی، ئەکتەر، دەرهێنەر و سیناریۆنووسی ناوداری جیهانی یەڵماز گۆنای، ٤٢ ساڵ بەرلە ئێستا لە کۆچی دوایی کرد لە فەڕەنسا.

یەڵماز گۆنای کە بە ناونیشانی "پاشای ناشرین" دەناسرێت، لە کارەکانیدا گەلێک خەڵاتی بەدەستھێناوە لەوانەش خەڵاتی چڵە خورمای زێڕین لە فێستیواڵی فیلمی کان، وەک ئەکتەر لە ١١٤ فیلمدا، وەک دەرهێنەر لە ٢٦ فیلمدا، وەک بەرهەمهێنەر لە ١٥ فیلمدا و وەک سیناریۆنووس لە ٦٤ فیلمدا کاری کردووە.

یەڵماز گۆنای لە ٩ی ئەیلوولی ١٩٨٤ لە پاریسی پایتەختی فەڕەنسا کۆچی دوایی کرد.

یەڵماز گۆنای لە ساڵی ١٩٨٢ بە فیلمی "ڕێگا" خەڵاتی چڵە خورمای زێڕینی لە فێستیواڵی فیلمی کان بەدەستهێنا، و جگە لە کارەکانی وەک سیناریۆنووس و دەرهێنەر، بە ئەکتەرییش سەرکەوتنی گەورەی بەدەستهێنا.

گۆنای کە بە فیلمەکانی وەک "ڕێگا"، "مێگەل" و "بێئومێدەکان" لە یادەوەرییەکاندا ماوەتەوە، هەروەها مۆنتاژی فیلمی "ڕێگا"ی ساڵی ١٩٨١ی کردووە.

منداڵی باوکێکی سیوەرەکی و دایکێکی وارتۆیی

یەڵماز گۆنای لە ساڵی ١٩٣٧ لە دایکبووی باوکێکی خەڵکی سیوەرەک و دایکێکی خەڵکی وارتۆی موشە. گۆنای کە منداڵی لە ئەدەنا بەسەر بردووە، لە گوندی دەسمانی سیوەرەکەوەیە.

یڵماز گونەی ساڵی ١٩٥٩ بە بەشداری لە فیلمەکانی "منداڵانی ئەم نیشتمانە" و "ئالەگەیک" بە دەرهێنەریی عاتف یڵماز دەستی بە ژیانی سینەمایی کرد.

یڵماز گونەی کە چیڕۆکی بۆ گۆڤارەکانی وەک "یێنی ئوفوکلار" و "ئۆن ئوچ" دەنووسی، بە تۆمەتی ئەنجامدانی پرۆپاگەندەی کۆمۆنیزم لە چیڕۆکێکیدا دادگایی کرا و ساڵی ١٩٦١ بۆ تێپەڕاندنی سزای ساڵێک و نیو زیندانیکردن دەستگیرکرا.

دوای هاتنەدەرەوەی لە زیندان، یڵماز گونەی درێژەی بە کارەکانی دا و لەو قۆناغەدا زیاتر فیلمی سەرکێشیی تۆمار کرد. لە فیلمەکانیدا باسی هەژاران و ڕاپەڕینی هەژارانی دەکرد. یەکێک لە کارە گرنگەکانی لەم چوارچێوەیەدا فیلمی "یاسای سنورەکان" بوو کە لوتفی ئاکاد دەرهێنەری بوو و گونەی خۆی نووسیبووی.

ساڵانی زیندان و هەڵاتن

یڵماز گونەی لە ساڵی ١٩٧١دا بە تۆمەتی حەشاردانی ماهیر چایان و هاوڕێکانی، سزای ٢ ساڵ زیندانیکردن و دوورخستنەوەی بەسەردا سەپێندرا. لە ماوەی مانەوەی لە زینداندا، گونەی بیرۆکەکانی سەبارەت بە سینەما و هونەر، هەروەها شیعر و چیڕۆکەکانی لە گۆڤاری "گونەی" بڵاودەکردەوە کە لەو سەردەمەدا دەستی بە بڵاوکردنەوەی کردبوو.

لە ساڵی ١٩٧٤دا یڵماز گونەی لە زیندان ئازاد کرا و لە هەمان ساڵدا فیلمی "ئارکاداش" (هاوڕێ)ی بەرهەمهێنا. هەر لە هەمان ساڵدا، لە کاتی وێنەگرتنی فیلمی "ئەندیشە"، بە تۆمەتی کوشتنی سەفا موتلو، دادوەری شارۆچکەی یومورتالک لە یانەیەکدا، دەستگیرکرا. دوای دادگاییکردنی لە یەکەم دادگای سزاکانی ئەنقەرە کە لە ٢٥ی ئۆکتۆبەر دەستی پێکردبوو، لە ١٣ی تەممووزی ١٩٧٦دا سزای ١٩ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێنرا.

دوای پێنج ساڵ لە مانەوەی لە زیندان، لە ٩ی ئۆکتۆبەری ١٩٨١ بە مۆڵەت لە زیندانی نیوەکراوەی ئیسپارتا هاتە دەرەوە و بۆ دەرەوەی وڵات هەڵات. یڵماز گونەی ڕووی لە فەرەنسا کرد و بڕیاری دا مابەقی ژیانی لەوێ بەسەر ببات.

لە ٢٦ی ئۆکتۆبەری ١٩٨٢دا، هاوڵاتیبوونی کۆماری تورکیای لێ وەرگیرایەوە.

لە کاتی زیندانیکردنیدا پەیوەندی بە سینەماوە نەپچڕا. لەو قۆناغەدا چیرۆکی فیلمەکانی "سوڕی" (گەلە) و "یۆل" (رێگا)ی نووسی و لەلایەن زەکی ئۆکتەن و شەریف گۆرێنەوە وێنەگیران. هەروەها لە کاتی زیندانیکردنیدا گۆڤارێکی هونەری-کولتووری بە ناوی "گونەی" دەردەکرد.

مۆنتاژی فیلمی "ڕێگا" (Yol)ی دووبارە کردەوە و لە فێستیڤاڵی فیلمی کان خەڵاتی بەدەست هێنا. دوای ئەوەی چوو بۆ ئەورووپا، لە فەڕەنسا فیلمی "دیوار" (Duvar)ی وێنەگرت. فیلمی "دیوار" کە باس لە ڕاپەڕینی بەشی منداڵان لە زیندانی ناوەندیی ئەنقەرە لە ساڵی ١٩٧٦ دەکات—کە گۆنەی خۆی شایەتحاڵی بوو و بۆ تەواوی زیندانەکە بڵاوبووەوە—بووە دواین فیلمی ئەو.

گۆنەی کە ساڵانی کۆتایی ژیانی لە پاریس بەسەر برد، لە ٩ی ئەیلوولی ١٩٨٤ بەهۆی شێرپەنجەی گەدەوە کۆچی دوایی کرد. گۆڕەکەی لە گۆڕستانی پێر لاشێز لە پاریس لە بەشی ٦٢دایە.

گۆنەی لە فێستیڤاڵی فیلمی ئاڵتنی کۆزا لە ٤ بەشی جیاوازدا ١٢ خەڵاتی بەدەست هێنا و ڕیکۆردی تۆمار کرد، کە تا ئێستاش ئەم سەرکەوتنەی نەشکێنراوە.

وتارە مێژووییەکەی نەورۆزی ساڵی ١٩٨٤: سەردەکەوین، بە دڵنیاییەوە سەردەکەوین

یەڵماز گۆنەی لە بەرنامەی نەورۆزی ساڵی ١٩٨٤ لە پاریس، بەم وتارە کاریگەرەی لە بیرەوەریی گەلی کورددا مایەوە:

«ئێمە نامانەوێت منداڵی وڵاتێکی داگیرکراو بین، بەڵکو دەمانەوێت منداڵی وڵاتێکی کوردیی سەربەخۆ و یەکگرتوو و ئازاد، یانی کوردستان بین. ئێمە دەمانەوێت لەسەر خاکی خۆمان و بە زمانی خۆمان گۆرانیی خۆشەویستی و ئازادی بڵێینەوە. ئێمە دەمانەوێت جیهانی خۆمان و خاکی خۆمان بە دەستی خۆمان دروست بکەینەوە و بینێینەوە. ئێمە دەمانەوێت لە وڵاتی خۆمان، لەژێر ئاڵای خۆماندا، بە ئازادی و سەربەخۆیی بژین. ئێمە بە دڵنیاییەوە سەردەکەوین.»

چاوپێکەوتنەکەی دوای ٣٧ ساڵ بڵاوکرایەوە

بەشێک لە چاوپێکەوتنێک کە لە ساڵی ١٩٨٢دا لەگەڵ سینەماکاری کورد یەڵماز گۆنەی ئەنجامدرابوو، دوای ٣٧ ساڵ و لە ساڵی ٢٠١٩دا دۆزرایەوە.

لە تۆمارێکدا کە لە ئەرشیفی دەرهێنەری بەڵگەفیلم سلێمان ئۆزدەمیردا دۆزراوەتەوە، یەڵماز گۆنەی لەسەر فیلمی «ڕێگا» (Yol) و پرسی کورد هەڵسەنگاندن دەکات.

ئەم تۆمارە بەشێکە لە چاوپێکەوتنێکی ٣٠ خولەکی کە لەلایەن ڕۆژنامەنووس ناظم ئۆلفاتلییەوە بۆ تەلەڤزیۆنی دەوڵەتی بەلجیکا لەسەر سینەما، سیاست و ژنان ئەنجامدرابوو. بەشێکی ٢٠ خولەکی لەو چاوپێکەوتنە لەو سەردەمەدا لە بەڵگەفیلمێکدا بڵاوکرابووەوە.

بەشەکەی دیکەی چاوپێکەوتنەکە کە ١٠ خولەک بوو و تا ساڵی ٢٠١٩ بڵاونەکرابووەوە، لە ئەرشیفی تایبەتی سلێمان ئۆزدەمیر، دەرهێنەری بەڵگەفیلم کە لە بڕۆکسل دەژێت، دۆزرایەوە.

گۆنای لە فیلمی "ڕێگا"دا، کە وەک یەکێک لە بوێرانەترین بەرهەمەکانی دەناسریت و بۆ مدتێ ۱۹ ساڵ لە تورکیا قەدەغە بوو و تەنانەت سزاش بەسەر بینەرانیدا دەسەپێنرا، پرسی کورد و پرسی ژن دەخاتە ڕوو.

یەڵماز گۆنای دەڵێت دروستکردنی فیلم بۆ ئەو "ئامرازی تێکۆشان، خۆڕاگری و ڕاپەڕینە".

"دەزگای یەڵماز گۆنای" کە دوای کۆچی دوایی ئەو دامەزرا، بە سەرپەرشتی فەتۆش گۆنایی هاوسەری، کار بۆ پاراستن و بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکانی دەکات.

The pioneering and creative figure of Kurdish cinema, world‑renowned film actor, director and screenwriter Yılmaz Güney, bid farewell to life in France 42 years ago today.

Nicknamed the “Ugly King,” Yılmaz Güney, who received numerous awards for his works—including the Palme d’Or at the Cannes Film Festival—appeared as an actor in 114 films, directed 26, produced 15, and wrote the screenplay for 64.

Yılmaz Güney passed away on 9 September 1984 in Paris, the capital of France.

In 1982, with the film Yol, Yılmaz Güney won the Palme d’Or at Cannes, achieving success not only as a screenwriter and director but also as an actor.

Güney, whose films such as Yol, The Herd and The Desperate have left a lasting imprint, also edited the 1981 version of Yol.

Child of a Siverek father and a Varto mother

Yılmaz Güney was born in 1937 as the son of a father from Siverek and a mother from Varto in Muş. Having spent his childhood in Adana, Güney hailed from the village of Desman in Siverek.

Yılmaz Güney began his film career in 1959 with the movies “Bu Vatanın Çocukları” and “Alageyik,” directed by Atıf Yılmaz.

Writing stories for magazines such as Yeni Ufuklar and On Üç, Yılmaz Güney was prosecuted on the grounds that one of his stories amounted to communist propaganda, and in 1961 he was arrested to serve a sentence of one and a half years in prison.

After leaving prison, Yılmaz Güney continued from where he left off, making mostly adventure films at the time. His movies depicted the poor and their rebellion. One of his significant works from this period is “Hudutların Kanunu,” directed by Lütfü Akad and written by Güney himself.

Cezaevi ve firari yılları

In 1971, Yılmaz Güney was sentenced to two years in prison and exile on the charge of sheltering Mahir Çayan and his comrades. During his incarceration, Güney published his thoughts on cinema and art, as well as poems and stories, in the magazine Güney, which he had started at that time.

After being released from prison in 1974, Yılmaz Güney shot the film “Arkadaş” that same year. Also in 1974, while filming “Endişe”, he was arrested on suspicion of murdering district judge Sefa Mutlu at a tavern in the district of Yumurtalık, and the trial that began on 25 October at Ankara’s First Heavy Penal Court resulted on 13 July 1976 in a sentence of 19 years’ imprisonment.

After serving five years, he escaped abroad on 9 October 1981 while on temporary leave from Isparta Semi‑Open Prison. He went to France, where he spent the rest of his life.

On 26 October 1982, he was stripped of his Turkish Republic citizenship.

Even while incarcerated, his connection to cinema continued. During this period he wrote the films “Sürü” and “Yol”, which were directed by Zeki Ökten and Şerif Gören. While in prison he also published an arts‑and‑culture magazine called “Güney”.

He re‑edited the film “Yol” and won an award at the Cannes Film Festival. After moving to Europe, he shot the film “Duvar” in France. “Duvar,” which portrayed the prison uprising Güney witnessed in 1976 at the Ankara Central Closed Penitentiary and Detention Center—originating in the juvenile wing and spreading throughout the prison—became Güney’s final film.

Spending his final years in Paris, Güney died on 9 September 1984 from stomach cancer, a diagnosis later revealed to be false. His grave is located in the 62nd division of the Père Lachaise Cemetery in Paris.

Güney set a record at the Altın Koza Film Festival by winning 12 awards in four categories, a feat that remains unsurpassed.

Historic 1984 Newroz speech: “We will win, we must win”

Yılmaz Güney secured a place in the memory of the Kurdish people with this powerful speech delivered at the Newroz program held in Paris in 1984:

“We do not want to be the children of a colonial country; we want to be the children of an independent, united, free Kurdish nation, of Kurdistan. We want to sing songs of love and freedom in our own land, in our own language. We want to shape and rebuild our world, our land, with our own hands. We want to live freely and independently in our own country, under our own flag. We will win, we will definitely win.”

The Interview Emerged 37 Years Later

A segment of the interview conducted with Kurdish filmmaker Yılmaz Güney in 1982 surfaced 37 years later, in 2019.

In a recording recovered from documentary filmmaker Süleyman Özdemir’s archive, Yılmaz Güney offers his assessment of the Kurdish issue in relation to his film “Yol”.

The interview is part of a 30‑minute conversation conducted by journalist Nazım Alfatlı, who interviewed about cinema, politics and women for the Belgian state television. A 20‑minute segment of the interview was broadcast at the time as part of a documentary.

The remaining 10‑minute portion, which had not been released until 2019, was found in the personal archive of documentary filmmaker Süleyman Özdemir, who lives in Brussels.

Güney, in his film “Yol”—banned in Turkey for 19 years and known as one of his boldest works for which even viewers were punished—addresses the Kurdish issue and women’s issues.

Yılmaz Güney said that filmmaking was, for him, a tool of struggle, resistance, and rebellion.

The Yılmaz Güney Foundation, established after his death and led by his wife Fatoş Güney, carries out work to preserve and publish his works.

نام پیشرو و خلاق سینمای کردها، بازیگر، کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس جهان‌مشهور ییلماز گونی ۴۲ سال پیش امروز در فرانسه به زندگی وداع کرد.

ییلماز گونی که لقب «پادشاه زشت» را دارد و با آثار خود جوایز متعددی از جمله جایزه نخل طلایی در جشنواره فیلم کن دریافت کرده است، در ۱۱۴ فیلم به عنوان بازیگر، در ۲۶ فیلم کارگردان، در ۱۵ فیلم تهیه‌کننده و در ۶۴ فیلم فیلم‌نامه‌نویس حضور داشته است.

ییلماز گونی در ۹ سپتامبر ۱۹۸۴ در پاریس، پایتخت فرانسه، از میان ما رفت.

ییلماز گونی که در سال ۱۹۸۲ با فیلم «راه» جایزه نخل طلایی جشنواره کن را به دست آورد، علاوه بر نقش کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس، با بازیگری نیز موفقیت‌های چشمگیری کسب کرد.

گونی که با فیلم‌هایی چون «راه»، «گروه» و «بی‌امیدان‌ها» در ذهن‌ها حک شده است، همچنین ساختار فیلم «راه» ساختهٔ ۱۹۸۱ را نیز تدوین کرده است.

فرزند پدری از سیورک و مادری از وارطولو

ییلماز گونی در سال ۱۹۳۷ به عنوان فرزند پدری از سیورک و مادری از موش‑وارطولو به دنیا آمد. او دوران کودکی خود را در آدانا گذراند و اهل روستای دسمان در سیورک است.

ییلماز گونی کار سینمایی خود را در سال ۱۹۵۹ با فیلم‌های «بچه‌های این سرزمین» و «آلاغییک» به کارگردانی آتیف ییلماز آغاز کرد.

ییلماز گونی که برای مجلاتی چون «افق‌های نو» و «سیزده» داستان می‌نوشت، به دلیل اینکه در یکی از داستان‌هایش تبلیغ کمونیسم می‌کرد، تحت تعقیب قضایی قرار گرفت و در سال ۱۹۶۱ برای یک‌سال و نیم حبس بازداشت شد.

پس از خروج از زندان، ییلماز گونی همان‌جا به کار خود ادامه داد و در آن دوره بیشتر فیلم‌های ماجراجویی ساخت. در فیلم‌هایش به فقر و شورش فقراء پرداخته است. یکی از آثار مهم این دوره، «قانون مرزها» است که توسط لوتفو آکاد کارگردانی و توسط خود گونی نوشته شده است.

سال‌های زندان و فرار

ییلماز گونی در سال ۱۹۷۱ به دلیل پناه دادن به ماهیر چایان و همراهانش، به دو سال حبس و تبعید محکوم شد. گونی در طول دوره حبس، افکار خود درباره سینما و هنر، همچنین شعرها و داستان‌هایش را در مجله‌ای که آن زمان تحت عنوان «گونی» منتشر می‌کرد، منتشر کرد.

ییلماز گونی که در سال ۱۹۷۴ از زندان رها شد، همان سال فیلم «Arkadaş» را ساخت. همچنین در همان سال در حال فیلمبرداری از فیلم «Endişe» بود که به اتهام قتل قاضی محله سفا موتلو در یک گازینوی شهرستان یومورتالیک دستگیر شد و پس از شروع محاکمات در ۲۵ اکتبر در دادگاه کیفری سنگین اول آنکارا، در ۱۳ ژوئیه ۱۹۷۶ به ۱۹ سال حبس محکوم شد.

پس از گذشت پنج سال حبس، در تاریخ ۹ اکتبر ۱۹۸۱، با اجازه خروج از زندان نیمه‌باز ایسپارتا به خارج از کشور فرار کرد. ییلماز گونی به فرانسه رفت و زندگی‌اش را آنجا گذراند.

در ۲۶ اکتبر ۱۹۸۲، تابعیت جمهوری ترکیه از وی سلب شد.

در دوران زندان نیز ارتباط او با سینما ادامه یافت. در این دوره فیلم‌های «Sürü» و «Yol» که او نوشت، توسط زکی اوکتن و شریفی گورن فیلمبرداری شد. همچنین در زندان مجله‌ای فرهنگی‑هنری به نام «Güney» منتشر کرد.

او دوباره ساختار فیلم «یول» را بازنگری کرد و در جشنواره فیلم کن جایزه دریافت کرد. پس از رفتن به اروپا، در فرانسه فیلم «دوار» را ساخت. «دوار»، آخرین فیلم گونی بود که بر پایه شورشی که او در سال ۱۹۷۶ در زندان مرکزی بستهٔ آنکارا، در بخش کودکان رخ داد و به تمام زندان گسترش یافت، ساخته شد.

گونی سال‌های آخر زندگی‌اش را در پاریس گذراند و به دلیل سرطان معده که ادعا می‌شد، در ۹ سپتامبر ۱۹۸۴ درگذشت. مقبره‌اش در بخش ۶۲ قبرستان پیر لاشِز در پاریس قرار دارد.

گونی با کسب ۱۲ جایزه در چهار بخش مختلف در جشنواره فیلم «آلتین کوزا» رکوردی شکست که هنوز قابل عبور نیست.

سخنرانی تاریخی نوروز ۱۹۸۴: حتماً پیروز خواهیم شد، حتماً پیروز خواهیم شد

ییلماز گونی با این سخنرانی تأثیرگذار که در برنامه نوروز ۱۹۸۴ در پاریس ایراد کرد، در حافظهٔ مردم کرد جای گرفت:

«ما می‌خواهیم فرزندان یک کشور استعماری نباشیم، بلکه فرزندان یک کشور کردستانی مستقل، متحد و آزاد باشیم. ما می‌خواهیم در سرزمین خود، به زبان خود سرودهای عشق و آزادی بخوانیم. ما می‌خواهیم جهان خود، سرزمین خود را با دست‌های خود شکل دهیم و دوباره بسازیم. ما می‌خواهیم در کشور خود، زیر پرچم خود، آزاد و مستقل زندگی کنیم. ما پیروز خواهیم شد، حتما پیروز خواهیم شد.»

مصاحبه پس از ۳۷ سال منتشر شد

بخشی از مصاحبه‌ای که در سال ۱۹۸۲ با کارگردان کرد ییلماز گونی انجام شد، پس از ۳۷ سال، در سال ۲۰۱۹ به‌دست آمد.

در ضبطی که از آرشیو مستندساز سلیمان اوزدمیر استخراج شد، ییلماز گونی دربارهٔ مسألهٔ کردها در فیلم «یول» اظهار نظر می‌کند.

این مصاحبه متعلق به گفت‌وگوی ۳۰ دقیقه‌ای خبرنگار نازیم آلفاتلی است که برای تلویزیون دولتی بلژیک دربارهٔ سینما، سیاست و زنان انجام داد. بخش ۲۰ دقیقه‌ای این مصاحبه در آن زمان به‌عنوان بخشی از یک مستند پخش شد.

بخش دیگر ۱۰ دقیقه‌ای این مصاحبه که تا سال ۲۰۱۹ منتشر نشده بود، از آرشیو شخصی مستندساز سلیمان اوزدمیر که در بروکسل زندگی می‌کند، استخراج شد.

گونی در فیلم «یول» که به عنوان یکی از جسورانه‌ترین آثار شناخته می‌شود و به مدت ۱۹ سال در ترکیه ممنوع بود و حتی به تماشاچیان نیز مجازات می‌داد، به مسأله کردها و مسأله زنان می‌پردازد.

ییلماز گونی می‌گوید ساخت فیلم برای او «ابزاری برای مبارزه، مقاومت و سرکشی» است.

پس از مرگ او، «بنیاد ییلماز گونی» که توسط همسرش فاتوش گونی رهبری می‌شود، برای حفاظت و انتشار آثار او فعالیت می‌کند.

الاسم الرائد والمبدع في السينما الكردية، الممثل السينمائي العالمي والمخرج والسيناريست يلماظ غوناي، ودّع الحياة قبل 42 عاماً اليوم في فرنسا.

حصل يلماظ غوناي، الملقب بـ«الملك القبيح»، على جائزة السعفة الذهبية في مهرجان كان السينمائي وغيرها من الجوائز العديدة بأعماله، وشارك كممثل في 114 فيلماً، ومخرجاً في 26 فيلماً، ومنتجاً في 15 فيلماً، وكاتب سيناريو في 64 فيلماً.

رحل يلماظ غوناي في 9 سبتمبر 1984 في العاصمة الفرنسية باريس.

في عام 1982، فاز يلماظ غوناي بجائزة السعفة الذهبية في مهرجان كان عن فيلم «الطريق»، محققاً نجاحاً ليس فقط ككاتب ومخرج بل أيضاً كممثل.

ترك غوناي بصمته في الذاكرة بأفلامه مثل «الطريق»، «القافلة» و«اليائسين»، كما قام بكتابة سيناريو فيلم «الطريق» الصادر عام 1981.

ابن أب من سيفريك وأم من فارتولو

ولد يلماظ غوناي عام 1937 كابن لأب من سيفريك وأم من موش‑فارتولو. قضى طفولته في أضنة، وهو من قرية ديسمان في سيفريك.

بدأ يلماظ غوناي مسيرته السينمائية عام 1959 بأفلامه «أطفال هذه الوطن» و«الأيل البني» التي أخرجها عاطف يلماظ.

كتب يلماظ غوناي قصصاً لمجلات مثل «آفاق جديدة» و«ثلاثة عشر»، فتمت محاكمته بحجة أن إحدى قصصه تروّج للشيوعية، واعتُقل عام 1961 لتقضي سنة ونصف السجن.

بعد خروجه من السجن، واصل يلماظ غوناي عمله حيث أخرج في تلك الفترة أفلاماً مغامراتية أكثر. تناولت أفلامه الفقراء وثوراتهم. من أهم أعماله في تلك الفترة فيلم «قانون الحدود» الذي أخرجه لوتفو أكاد وكتب نصه بنفسه.

سنوات السجن والهروب

تم الحكم على يلماظ غوناي عام 1971 بالسجن لمدة عامين والنفي بتهمة إخفائه لماحير تشايان وأصدقائه. وخلال فترة احتجازه، نشر أفكاره حول السينما والفن، بالإضافة إلى قصائده وقصصه، في مجلة «غوناي» التي بدأ يطلقها في ذلك الوقت.

في عام 1974، خرج يلماظ غوني من السجن وفي نفس العام صوّر فيلم «الأصدقاء». وفي ذلك العام أيضاً، أثناء تصويره لفيلم «القلق»، تم اعتقاله بتهمة قتل قاضي المنطقة سيفا mutlu في مقهى بمدينة يومورتالık، وبدأت محاكمته في 25 أكتوبر أمام المحكمة الجنائية الأولى في أنقرة، وانتهت في 13 يوليو 1976 بالحكم عليه بالسجن 19 عاماً.

بعد قضاء خمس سنوات في السجن، هرب يلماظ غوني في 9 أكتوبر 1981 من سجن إسبارتا شبه المفتوح بعد حصوله على إذن خروج، وتوجه إلى الخارج. استقر في فرنسا حيث أمضى بقية حياته.

في 26 أكتوبر 1982، تم سحب جنسيته التركية.

استمرت علاقته بالسينما أثناء وجوده في السجن. خلال تلك الفترة كتب سيناريوهات أفلام «القطيع» و«الطريق» التي أُخرجت من قبل زكي أوكتن وشريف غورين. كما أصدر مجلة ثقافية وفنية بعنوان «غوني» خلال سجنها.

أعاد صياغة سيناريو فيلم «يول» وفاز بجائزة في مهرجان كان السينمائي. بعد سفره إلى أوروبا، صوّر فيلم «دووار» في فرنسا. كان فيلم «دووار»، وهو آخر أفلام غوني، تجسيداً للتمرد الذي شهد عليه غوني عام 1976 في سجن أنقرة المركزي المغلق، حيث اندلع تمرد في قاعة الأطفال وانتشر إلى جميع أروقة السجن.

قضى غوني سنواته الأخيرة في باريس، وتوفي في 9 سبتمبر 1984 بسبب ما ادعى أنه سرطان المعدة. قبره يقع في القسم 62 من مقبرة بير لاشيز في باريس.

حقق غوني رقماً قياسياً في مهرجان «ألتن كوزا» السينمائي حيث نال 12 جائزة في أربعة أقسام مختلفة، ولا يزال هذا الإنجاز غير منقضٍ.

الخطاب التاريخي لعيد النوروز 1984: سنفوز، سنفوز حتماً

ظهر يلماظ غوني في ذاكرة الشعب الكردي من خلال كلمته المؤثرة التي ألقاها في برنامج النوروز الذي أقيم في باريس عام 1984:

“ليس أطفال دولة استعمارية، بل نريد أن نكون أطفال دولة كردية مستقلة موحدة حرة، كردستان. نريد أن نغني أغانٍ عن الحب والحرية بلغتنا وعلى أرضنا. نريد أن نشكل عالمنا وأرضنا بأيدينا ونعيد بنائه. نريد أن نعيش في وطننا تحت علمنا، بحرية واستقلال. سنفوز، بالتأكيد سنفوز.”

ظهر اللقاء بعد 37 عاماً

ظهر جزء من اللقاء الذي أُجري مع صانع الأفلام الكردي يلماظ غوناي عام 1982، بعد 37 عاماً، في عام 2019.

في التسجيل المستخرج من أرشيف صانع الأفلام الوثائقية سليمان أوزدمير، يتحدث يلماظ غوناي عن قضية الكرد من خلال فيلمه «الطريق».

اللقاء هو جزء من مقابلة مدتها 30 دقيقة أجراها الصحفي ناظم ألفاتلي حول السينما والسياسة والمرأة لصالح التلفزيون الوطني البلجيكي. تم بث جزء من 20 دقيقة من المقابلة آنذاك كوثائقي.

الجزء العاشر المتبقي من المقابلة، الذي لم يُنشر حتى عام 2019، تم العثور عليه في الأرشيف الشخصي لصانع الأفلام الوثائقية سليمان أوزدمير المقيم في بروكسل.

يتناول غوني في فيلمه «الطريق»، الذي يُعرف بأنه أحد أكثر الأعمال جرأةً وقد حُظر في تركيا لمدة 19 عاماً، حيث تُفرض العقوبات حتى على المشاهدين، قضية الكرد وقضية المرأة.

يقول يلماز غوني إن صناعة الأفلام بالنسبة له هي «وسيلة للنضال والمقاومة والتمرد».

بعد وفاته، أسس «مؤسسة يلماز غوني» التي تديرها زوجته فاتوش غوني، وتقوم بإجراء أعمال لحماية ونشر أعماله.