Kontrollü Savaştan Bölgesel Düzen Kuruculuğuna
Türkiye ve PKK Çatışmasının Elli Yılı, Güney Kürdistan'ın Devletleşme Sorunu ve Kürt Hareketinin Tarihsel Paradoksu
Türkiye-PKK çatışmasının yaklaşık elli yıllık tarihini yalnızca “terörle mücadele” veya “Kürtlerin özgürlük mücadelesi” başlıklarından biriyle açıklamanın yetersiz olduğu nu söylemek mümkündür.
Burda asıl sorulması gereken soru şudur:
Türkiye Cumhuriyeti devleti, askerî, ekonomik, teknolojik ve istihbarat kapasitesi PKK'nin kapasitesinden katbekat üstün olduğu halde, bu savaşı neden yaklaşık yarım yüzyıl boyunca sürdürdü?
Bu soru sorulurken “PKK'yi Türk devleti kurdu” gibi bir iddia ileri sürülmüyor. Böyle bir iddianın ayrıca çok daha güçlü ve doğrudan kanıtlarla ortaya konulması gerekir.
İleri sürülen tez daha farklıdır:
Türkiye, PKK'yi yalnızca ortadan kaldırılması gereken bir tehdit olarak değil, uzun süre yönetilebilir bir tehdit olarak ele aldı.
Buna da “kontrollü savaş” demek daha doğrudur.
Bir savaşın kontrol edilmesi, devletin karşı tarafın bütün eylemlerini yönettiği anlamına gelmez. Devlet ile örgüt arasında gizli bir anlaşma bulunduğunu da tek başına kanıtlamaz.
Buradaki kasıt şudur:
Bir devlet bir tehdidi ortadan kaldırabilecek kapasiteye sahip olduğu halde, o tehdidin belirli sınırlar içerisinde devam etmesinin ürettiği siyasal, askerî ve jeopolitik sonuçlardan yararlanabilir.
Türkiye-PKK ilişkisini büyük ölçüde bu çerçevede okunmalı.
Çünkü PKK savaşı yalnızca PKK'nin varlığını belirlemedi.
Aynı zamanda Türkiye'nin devlet kapasitesini değiştirdi.
İçeride güvenlik bürokrasisinin büyümesine, askerî harcamaların meşrulaşmasına, istihbarat kapasitesinin genişlemesine ve Kürt meselesinin uzun süre demokratik, siyasal bir problemden ziyade güvenlik problemi olarak ele alınmasına zemin hazırladı.
Dışarıda ise aynı savaş, Türkiye'nin Güney ve Kürdistan'ın Güney Batısına yönelik askerî operasyonlarını, sınır ötesi askerî varlığını ve giderek genişleyen bölgesel nüfuzunu meşrulaştıran temel gerekçelerden biri haline geldi.
Bunun yanında PKK ile savaş, Türkiye'nin savunma sanayiinin gelişmesinde de önemli bir tarihsel işlev gördü.
Elbette Türk savunma sanayiinin gelişimini yalnızca PKK savaşına bağlamak doğru değildir. NATO üyeliği, Kıbrıs sonrası ambargolar, teknolojik bağımsızlık arayışı, ihracat hedefleri ve bölgesel güvenlik ortamı gibi bir çok faktör bu gelişmede rol oynadı.
Bu sürec ekonomik anlamda Türkiye’ye ağır yükler getirirken, Türk ekonomisi normal koşullarda böylesi karmaşık bir süreci ve yükü taşıyacak durumda değildi. Uygulanan konsepte ile bir yandan savaş tecrübesi kazanılıyor, bir diğer yandan ise askeri modernizasyon sağlanıyordu.
Toplumsal muhalefet ve yoksullaşan halk kitleleri ise yaşanan “çatışmalı” süreçten vatan elden gidiyor bölünüyoruz, dağılıyoruz metaforlarıyla adeta patriotlaştırıldı. Konturöllü savaş konseptiyle Bir yandan savaş çığırtkanlığı normal hale getirilirken bir diğer yandan yoksul halk kitleleri de kontrol altına alınmış oldu.
Oysaki normal koşullarda bu kadar yüksek maliyetli bir silahlanma ve modernleşmeyi sağlamak pek mümkün değildi. Bu konsept ile Türkiye bir yandan bölgesel bir aktöre dönüşürken diğer bir yandan ise asıl stratejik hedefine ise İran’nın boşa çıkartılması ile ulaşıyor olması göz ardı edilmemelidir.
Bu uzun süreli PKK savaşı; insansız hava araçlarından istihbarat sistemlerine, elektronik harpten hassas mühimmata, zırhlı araçlardan komuta kontrol sistemlerine kadar çok geniş bir askerî teknoloji alanında sürekli ve büyük bir talep yarattı.
Böylece PKK ile mücadele için geliştirilen kapasite, zaman içerisinde PKK'yi aşan bir kapasiteye dönüştü.
PKK'ye karşı oluşturulan askerî kapasite, Türkiye'nin bölgesel güç kapasitesinin altyapılarından biri haline geldi.
Bu anlamda asıl meselenin en önemli noktalarından biri de budur.
Peki bütün bunlara asıl neden nedir?
Türkiye'nin Kürt politikasını yalnızca PKK üzerinden okumak ise daha büyük bir jeopolitik tabloyu gözden kaçırmamıza yol açmaktadır.
Çünkü PKK bir silahlı örgüttür.
Güney Kürdistan ise zaman içerisinde kurumsallaşan bir siyasi coğrafyadır.
1991 Körfez Savaşı sonrasında Irak Kürtlerinin özerk yönetim kapasitesi gelişmiş, 1992'de KDP ve KYB ortak bir yönetim oluşturmuş, 2005 Irak Anayasası ise Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin anayasal statüsünü tanımıştır.
Dolayısıyla Türkiye'nin karşısındaki mesele yalnızca PKK'nin silahlı varlığı değildir.
Ortada belirli bir coğrafya, nüfus, parlamento, hükümet, güvenlik güçleri, ekonomik kaynaklar, petrol, sınır kapıları ve uluslararası ilişkiler kurabilen bir Kürt siyasi yapılanması bulunmaktadır.
Bu durumda Türkiye açısından PKK ile mücadele ile Güney Kürdistan'daki devletleşme ihtimalinin birbirinden ayrılması gerektiğidir.
PKK bir güvenlik tehdididir.
Güney Kürdistan'ın bağımsızlaşması ise jeopolitik bir tehdittir.
Bu ikisi aynı şey değildir.
Bir silahlı örgütle savaşabilirsiniz.
Onun kadrolarını tasfiye edebilirsiniz.
Lojistik hatlarını kesebilirsiniz.
Ama sınırınızın hemen yanında oluşan, giderek kurumsallaşan ve uluslararası meşruiyet kazanan bir Kürt siyasi yapısı çok daha farklı bir mesele yaratır. Çünkü burada söz konusu olan artık yalnızca “terör” değildir. Devletleşmedir.
Bu ayrımı en çarpıcı biçimde ortaya koyan belge niteliğindeki aktarım, emekli Org. Tuncer Kılınç'a atfedilen sözlerdir.
İsmail Beşikçi'nin yazısında Kılınç'a şu ifadeler atfedilmektedir:
“PKK ile savaş bizim için çok önemli değil, çünkü o savaşı biz kontrol ediyoruz. Ama en tehlikelisi, şu anda ülkemizin sınırında yavaş yavaş inşa edilen bir Kürdistan devletinin kurulmasıdır.”
Dolayısıyla bu alıntının özgün kaydının bulunması ayrıca önem taşımaktadır. Fakat söz doğru biçimde aktarılmışsa, tezimizin merkezindeki ayrımı olağanüstü açık biçimde ortaya koymaktadır:
PKK savaşı kontrol edilebilir; sınırda gelişen Kürt devletleşmesi ise daha büyük stratejik tehdittir.
İşte yıllardır anlatmaya çalıştığımız meselenin düğüm noktası budur.
Türkiye'nin Barzani yönetimiyle dönem dönem işbirliği yapması da bu çerçevede bir çelişki değildir. Tam tersine, bu politikanın mantığını açıklamaktadır.
Türkiye PKK'ye karşı Barzani yönetimiyle işbirliği yapabilir.
Barzani'nin PKK'ye karşı savaşmasından yararlanabilir.
Ekonomik ilişkiler kurabilir.
Petrol ticareti yapabilir.
Erbil ile Ankara arasında güçlü ilişkiler geliştirebilir.
Ama aynı anda bağımsız bir Kürt devletinin ortaya çıkmasına karşı çıkabilir.
Bunların birbirine zıt olması gerekmez.
Çünkü burada temel mesele Kürt siyasi alanının ortadan kaldırılması değil, hangi biçimde örgütleneceğinin belirlenmesidir.
ABD Kongresi'nin 2003 tarihli değerlendirmesinde de Türkiye'nin Güney Kürdistan’daki askerî varlığının PKK'yi kontrol etmenin yanında Iraklı Kürtlere yönelik bir caydırıcılık işlevi taşıdığı; Ankara'nın Iraklı Kürtlerin fiilî bir devlet oluşturmasını kabul etmekle birlikte bağımsızlığa doğru ilerlemelerini istemediği belirtilmiştir.
Bu son derece önemlidir.
Çünkü burada devletin önceliğinin yalnızca PKK olmadığı görülmektedir.
Kürt devletleşmesi, PKK'den daha geniş bir jeopolitik mesele olarak ortaya çıkmaktadır. 2003 sonrasında bu mesele daha da belirginleşti. Irak'ın işgaliyle birlikte Kürt Bölgesel Yönetimi'nin konumu güçlendi.
2005 Anayasası Kürdistan Bölgesi'ni Irak'ın federal yapısı içerisinde anayasal olarak tanıdı.
Türkiye açısından artık karşıda yalnızca silahlı bir örgüt yoktu. Karşıda anayasal statüsü bulunan bir Kürt bölgesel yönetimi vardı. Bu nedenle Türkiye'nin politikası da zaman içerisinde değişti.
Bunu kabaca şöyle okumak mümkün; yok etme → kontrol etme → ekonomik olarak bağlama → bölgesel sisteme entegre etme.
Bu politika, bağımsız Kürdistan ihtimalini sınırlarken mevcut Kürdistan Bölgesel Yönetimi ile Türkiye arasında güçlü ekonomik ve güvenlik ilişkileri kurulmasını mümkün kıldı. Dolayısıyla Ankara'nın Barzani ile işbirliği yapması, Kürt devletleşmesi konusundaki temel stratejik kaygıyla çelişmemektedir.
Irak'ta son yıllarda yaşanan gelişmeler de bu açıdan dikkat çekicidir.
Irak Federal Yüksek Mahkemesi'nin kararları KBY'nin mali, hukuki ve siyasal hareket alanını çeşitli biçimlerde sınırlandırmıştır.
Özellikle petrol gelirleri, bölgesel bütçe ve Kürdistan Parlamentosu seçimleriyle ilgili kararlar Bağdat'ın merkezî yetkilerini güçlendirmiştir.
Bu süreci “IKBY ortadan kaldırılıyor” şeklinde basitleştirmiyoruz.
Gördüğümüz şey daha farklı:
2005 sonrasında genişleyen Kürt federalizminin hareket alanı, Bağdat'ın hukukî ve mali kapasitesi aracılığıyla daraltılmaktadır.
Barzani'siyle Talabani'siyle IKBY'nin bağımsız karar alma kapasitesi sınırlandırıldıkça bağımsız devletleşme ihtimali de zayıflamaktadır.
Bu sürecin Türkiye'nin stratejik çıkarlarıyla büyük ölçüde örtüştüğünü düşünmek mümkün.
Suriye'deki gelişmeler de aynı büyük tablonun başka bir parçasıdır.
2012 sonrasında Suriye'nin kuzeyinde Kürtlerin öncülüğünde gelişen özerk siyasi yapı Türkiye açısından kabul edilemez hale geldi.
ABD'nin IŞİD'e karşı SDG/YPG ile kurduğu ilişki, Ankara-Washington ilişkilerinde ciddi sorunlara yol açtı.
Türkiye ise Rojava’da birbiri ardına askerî operasyonlar gerçekleştirdi ve sınırın güneyinde kalıcı bir askerî varlık oluşturdu.
Bu okumama göre burada da temel mesele yalnızca PKK'nin kendisi değildir.
Mesele, Türkiye sınırının hemen güneyinde ikinci bir Kürt siyasi alanının kurumsallaşmasıdır.
27 Şubat 2025 tarihinde Öcalan'ın PKK'ye silah bırakma ve örgütü feshetme çağrısı yapması bu bakımdan önemli bir dönüm noktasıdır. Çünkü Türkiye'deki silahlı çatışmanın sona ermesi ile Suriye'deki Kürt siyasi ve askerî yapısının geleceği birbirinden tamamen bağımsız değildir.
2025 sonrasında Suriye'deki Rojava modelinin giderek sönümlendirilmesi yönünde güçlü bir tarihsel eğilim oluştuğudur.
Rojava Kürtleri, Arap çoğunluğun bulunduğu bir devlet içerisinde kendi siyasi alanlarını koruyabilmek için giderek daha fazla taviz vermek zorunda kalabilir. Ve her taviz yeni bir tavizin önünü açabilir.
Bu süreç sonunda bağımsız bir siyasi modelden ziyade, merkezi Suriye devleti içerisinde sınırları daraltılmış bir Kürt varlığı ortaya çıkabilir. Ne yazık ki bugün Rojava’nın silahlı gücü tamamen Suriye rejimine teslim olup tasfiye edildi.
İran ayağı ise daha farklıdır.
Yine özel olarak üzerinde durulması gereken şey Suriye’de İran devre dışına çıkartılırken Türkiye’nin Suriye’nin yeni hamisi olması kadar Irak içinde benzer bir yol ile ilerlemekte olduğunu söyleyebiliriz. Irak içerden baskılanarak İran’dan uzaklaştırılıp Turkiye’nin etki alanına alınmak istenmesidir. Bu konuda Kürtlere kaldıraç görevi gibi bir misyonun biçildiğini söylemek için öyle çok fazla argumente ihtiyaç olduğu kanaatinde değiliz.
Türkiye kontrollü savaş konseptiyle başladığı şeyi 1920’lerde Kürdlere pazarladığı Misaki Milli sınırları esprisiyle yeniden pazarlamaya çalışmasıdır. Geçmişte bu kaldıraç görevini gören onlarca Osmanlı Kurdistan aydını daha sonra dar ağaçlarını boyladığınıda unutmamak gerekir.
Yine Şeyh Mahmud Berzenci’nin içine düştüğü durum unutulmamalıdır. Objektif olarak Turkiye İran ile arasındaki tarihsel etki alanlarını ele geçirmek için çok boyutlu bir oyun oynamakla kalmayıp elli yıllık bir Kurmay hazırlığın sonuçlarına doğru hızla yol alıyor. Türkiye iki şeye angaje de denebilir. Kasri Şirin sınırları veya söz konusu sınırları kendi etki alanına alma mücadelesi. Bu anlamda PJAK ve Doğu Kurdistan sorunu düğümün çözüleceği yerde olabilir;
PJAK'ın PKK ile tarihsel ve örgütsel bağlantıları bulunmaktadır. ABD kaynakları da bu ilişkiyi geçmişten beri değerlendirmektedir.
Kanaatimizce, PKK'nin tasfiyesinden sonra bütün Kürt silahlı yapıların aynı anda ve aynı yöntemle ortadan kaldırılmasının zorunlu olmadığıdır.
Kürt hareketlerinin birbirinden ayrıştırılması, farklı devletlerin kendi güvenlik stratejileri açısından farklı sonuçlar doğurabilir.
Dolayısıyla PKK kadrolarının ve siyasi enerjisinin gelecekte hangi coğrafyalara yöneleceği, özellikle İran-Irak-Türkiye üçgeninde ayrıca araştırılması gereken bir meseledir.
Burada kesinleşmiş bir olgudan değil, test edilmesi gereken bir jeopolitik hipotezden söz ediyorum.
Bütün bunların yanında Türkiye'nin sınır ötesi askerî kapasitesinin dönüşümünü de hesaba katmak gerekir.
PKK ile mücadele gerekçesiyle oluşturulan sınır ötesi operasyon kapasitesi zaman içerisinde PKK'yi aşan bir kapasiteye dönüşmüştür.
Bugün Türkiye'nin Irak ve Suriye'deki askerî varlığını yalnızca “PKK ile mücadele” başlığı altında açıklamak yetersizdir.
Türkiye artık sınırlarının ötesinde uzun süreli askerî varlık sürdürebilen, yerel aktörlerle güvenlik ilişkileri kurabilen ve bölgesel gelişmeleri doğrudan etkileyebilen bir güçtür.
Dolayısıyla PKK savaşının en önemli tarihsel sonuçlarından biri şudur:
Tehdit küçülürken devlet kapasitesi büyümüştür.
Bu cümle, elli yıllık sürecin en kısa özeti olabilir.
Türkiye'deki iç siyasal dönüşümü de bu süreçten bağımsız düşünmüyoruz.
PKK tehdidi, devletin güvenlik bürokrasisinin genişlemesine ve güvenlikçi yönetim anlayışının toplum üzerindeki ağırlığının artmasına önemli ölçüde katkıda bulundu.
Orwell'in 1984 romanına yaptığımız gönderme de rejimin birebir aynı olduğu iddiası değildir.
Biz burada vatandaşlık, kimlik, güvenlik ve devlet, toplum ilişkilerinin giderek daha yoğun bir denetim mantığı içerisinde şekillenmesini kastediyoruz.
PKK savaşı Türkiye'deki otoriterleşmenin tek nedeni değildir. Ama kanaatimizce önemli araçlarından biri olmuştur.
Bütün bu tabloyu bir araya getirdiğimizde PKK'nin tarihsel rolü konusunda ciddi bir paradoks görülüyor.
PKK kendisini Kürt özgürlüğü ve Kürt halkının siyasal kurtuluşu çerçevesinde tanımladı. Fakat elli yıl sonra ortaya çıkan tabloya baktığımızda, kendi siyasal hedefleri ile tarihsel sonuçları arasında büyük bir uçurum görünüyor
Bizim için temel soru artık:
“PKK ne istiyordu?” değil.
“PKK'nin yürüttüğü savaş sonunda ne ortaya çıktı?” sorusudur.
Çünkü bugün Türkiye;
- daha güçlü bir askerî kapasiteye,
- daha gelişmiş bir savunma sanayiine,
- daha geniş bir sınır ötesi operasyon kabiliyetine,
- Irak ve Suriye'de daha geniş bir nüfuz alanına,
- enerji ve ticaret koridorları üzerinde daha güçlü bir jeopolitik konuma sahiptir.
Objektif olarak Turkiye kendi lehine bir topal ördek Skyes-Pıcot yaratmakla kalmayıp Kasri Şirin sınır hattında etki alanı oluşturup bir arka bahçe yaratmıştır diyebiliriz.
Bu gelişmelerin hiçbirini yalnızca PKK'ye bağlamıyoruz.
Fakat PKK savaşının bütün bu dönüşümlerin gerçekleştiği tarihsel ortamın en önemli unsurlarından biri olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. PKK soğuk savaş döneminin derin aparatlarından biri olduğu izlenimlerini fazlasıyla veriyor.
Dolayısıyla vardığımız sonuç şudur:
Sözde bir Kürt özgürlük hareketiydi.
Elli yılın sonunda küresel ticaret ve enerji hatlarının güvenlik jandarmasına, Türk savunma sanayiinin bölgesel bir aktör olmasına ve Türkiye Cumhuriyeti devletinin nüfuz alanını genişletmesine hizmet eden en büyük kaldıraçlardan biri haline geldi.
Buradaki “sözde” ifadesi, PKK'nin kendisini özgürlük hareketi olarak tanımlamadığı anlamına gelmiyor. Tam tersine, kendi siyasal iddiası ile tarihsel sonucu arasındaki çelişkiye işaret ediyor.
Bir hareketin niyeti başka, tarihsel sonucu başka olabilir. Tarih çoğu zaman niyetlerden çok sonuçlarla hesaplaşır.
Öcalan'ın bugünkü konumu bu tarihsel paradoksu daha da görünür hale getiriyor.
Bir zamanlar Türkiye Cumhuriyeti'nin en büyük düşmanlarından biri olarak tanımlanan Öcalan, bugün PKK'nin silah bırakması ve kendisini feshetmesi sürecinde merkezi bir siyasal aktör olarak ortaya çıkmıştır.
Biz bunu yalnızca “barış” olarak okumuyoruz.
Bizim için asıl soru şudur:
Bu barışın sonunda nasıl bir siyasal düzen ortaya çıkacaktır?
Eğer ortaya çıkan düzen PKK'nin tasfiyesiyle birlikte Türkiye'nin askerî kapasitesinin korunması, Suriye'deki Kürt siyasi alanının daralması, Irak Kürdistanı'nın merkezî otorite karşısında hareket alanının azalması ve Türkiye'nin bölgesel nüfuzunun korunması yönünde ilerliyorsa, o zaman burada yalnızca savaşın bitmesinden söz etmiyoruz.
Savaşın ürettiği yeni jeopolitik düzenin kurulmasından söz ediyoruz. Bu nedenle bizim açımızdan Öcalan'ın bugünkü rolü son derece paradoksaldır: Savaşın kurucu lideri, kendi kurduğu yapının tasfiye edilmesinin de merkezî aktörlerinden birine dönüşmüştür.
Biz “ajan” kelimesini burada hukuki veya istihbarî anlamda kullanmıyoruz. Bizim kastettiğimiz, bir stratejik sürecin taşıyıcısı veya uygulayıcısı haline gelmesidir. Aksi halde “Öcalan devlet ajanıdır” şeklinde ayrıca kanıtlanması gereken bir ampirik iddia ortaya çıkacaktır.
Bu tez için buna gerek yoktur. Bizim söylediğimiz daha basittir:
Bir hareketin kurucu lideri, elli yıl sonra aynı hareketin devlet tarafından belirlenen tasfiye sürecinin merkezine yerleşmişse, bu durum hareketin tarihsel özerkliği açısından açıklanması gereken olağanüstü bir paradokstur.
Rusya'nın Çeçenistan politikasındaki Ramazan Kadirov örneği de bu açıdan ayrıca önemlidir. Rusya ile Çeçen savaşları sırasında birbirine karşı savaşan taraflar arasındaki ilişki, sonraki yıllarda tamamen farklı bir biçime dönüştü.
Kadirov, Kremlin'e bağlı bir Çeçen yönetiminin başına geçti ve Çeçen savaşçıların önemli bir bölümü Rusya'nın askerî ve güvenlik düzeninin içerisine yerleştirildi. Kadirov'a bağlı Çeçen birlikleri daha sonra Rusya'nın Ukrayna savaşında kullanıldı.
Burada Türkiye ile Rusya'nın veya PKK ile Çeçen savaşının birebir aynı olduğunu iddia etmiyoruz.
Karşılaştırmanın anlamı başka bir yerdedir:
Devletler bazen yalnızca silahlı hareketleri yenmez; o hareketlerin insan kaynağını, örgütsel kapasitesini ve savaşçı kimliğini kendi güvenlik düzenlerinin içine yeniden yerleştirebilir.
İşte bugün Öcalan'ın PKK'nin silah bırakması ve feshi sürecindeki rolünü de bu açıdan değerlendirmek gerektiğini düşünülmelidir.
Mesele artık yalnızca PKK'nin savaşıp savaşmayacağı değildir.
Mesele, PKK'nin savaşçı kapasitesinin ve kadrolarının bundan sonra hangi bölgesel düzen içerisinde kullanılacağıdır.
Suriye'de yaşanan gelişmeler bu soruyu daha da önemli hale getirmiştir. Kürt silahlı güçlerinin Suriye devlet yapısına entegrasyonu artık fiilî bir süreçtir. SDG'nin bağımsız askerî güç olarak feshedilmesi ve kadrolarının Suriye devletinin askerî yapısına dahil edilmesi, bir dönemin kapandığını göstermektedir.
Burada artık yalnızca bir örgütün silah bırakmasından söz etmiyoruz. Bir askerî insan kaynağının devlet yapısına aktarılmasından söz ediyoruz. Dün Suriye devletinden ayrı bir askerî güç olarak hareket eden kadrolar, bugün Suriye devletinin askerî yapısı içerisinde görev almaktadır.
Bu nedenle bizim açımdızan Kadirov örneği ile Suriye'deki gelişmeler arasında önemli bir tarihsel paralellik bulunmaktadır.
Aynı olay değildir. Aynı aktörler değildir.
Fakat ortaya çıkan mekanizma benzerdir:
Eski savaşçı, yeni güvenlik düzeninin personeline dönüşmektedir.
Buradan daha ileri bir sonuç çıkarıyoruz.
Eğer bir hareketin silahlı kadroları savaşın sonunda tamamen yok edilmiyor, aksine başka devletlerin güvenlik yapıları içerisine aktarılıyorsa, o zaman savaşın sonucu yalnızca “yenilgi” değildir.
Bu kadrolar ve askeri güç sadece resmi bir devlet kurumuna bağlanması değil, aynı zamanda söz konusu devletinde belli anlamda kontrol altında tutulması anlamına geleceğide göz ardı edilmemelidir. Devlet içerisinde vekil güçler dengesini Lübnan ve Irak üzerinden anlamak zor olmasa gerek.
Savaşçı insan kaynağının yeniden düzenlenmesidirde denebilir.
Bu nedenle biz bugün apoist kadroların geleceğini yalnızca “silah bırakacaklar mı?” sorusuyla değerlendirmiyoruz.
Soru şudur: Bu kadrolar bundan sonra kimin güvenlik düzeninin içerisinde yer alacaktır?
Suriye'de bunun somut örneğini görüyoruz.
Bir dönem Türkiye tarafından güvenlik tehdidi olarak görülen Kürt silahlı kadrolarının bir bölümü, şimdi Suriye devletinin askerî yapısı içerisinde yer almaktadır.
Bu sürecin Türkiye'nin bölgesel güvenlik mimarisi açısından nasıl sonuçlanacağını zaman gösterecektir.
Fakat bizim gördüğümüz tarihsel eğilim açıktır:
Eski savaşçı, yeni güvenlik düzeninin personeline dönüşebilmekle beraber oyun kurucu gücün vekil gücüde olabilmektedir. Lübnan ve Irak’ta İran yapılanmaları bakılabilir.
İşte bu nedenle Rusya-Kadirov ve İran örneği Türkiye açısından yalnızca uzak bir tarihsel örnek değildir.
Bir modeldir.
Kadirov üzerinden bu savaşçıların bir bölümü daha sonra Ukrayna'da Rusya adına savaştı.
Türkiye açısından da benzer bir dönüşüm ihtimalini göz ardı etmiyoruz. Yaptığı şey daha önce Rusya'ya karşı savaşmış Çeçen savaşçıların önemli bir bölümünü kendi güvenlik ve askerî sisteminin içerisinde yeniden konumlandırmak oldu.
İran ise Lübnan ve Irak’ta kendi vekil güçlerini devlet şemsiyesi altında konumlandırdı. Suriye’de devlet kurumlarına entegre edildiği açıklanan Kürd askeri yapılanmasının yarın bir vekil güç durumuna gelmeyeceğini kim söyleyebilir.
Bizim öngörümüz şudur:
PKK'nin tasfiyesi yalnızca PKK'nin ortadan kalkması anlamına gelmeyebilir. Aynı zamanda apoist insan kaynağının yeni bölgesel güvenlik düzenlerine dağıtılması anlamına gelebilir.
Bu süreç Suriye'de başlamış durumdadır.
Gelecekte bunun Irak, Suriye ve başka bölgesel alanlarda nasıl gelişeceğini göreceğiz.
Ve eğer bu kadroların bir bölümü Türkiye'nin bölgesel çıkarlarıyla uyumlu güvenlik yapılarına eklemlenirse, dün Türkiye'ye karşı savaşmış bazı apoistlerin yarın Türkiye'nin bölgesel güvenlik düzeninin dolaylı unsurlarına dönüşmesi şaşırtıcı olmayacaktır.
Biz “Türkiye'nin paralı askerleri” derken yalnızca maaş karşılığında Türk ordusunda görev yapan insanlar anlamında kullanmıyoruz. Kastettiğimiz daha geniştir:
Bir zamanlar Türkiye'ye karşı savaşmış bir insan kaynağının, yeni jeopolitik düzende Türkiye'nin çıkarlarıyla uyumlu biçimde kullanılan bir güvenlik kapasitesine dönüşmesidir.
Bu gerçekleşirse, tarihsel paradoks tamamlanmış olacaktır. Biz bütün bu süreci bir başka metaforla da ifade edelim:
Ayıyla dansa kalktığınızda, dansın ne zaman biteceğine ayı karar verir. PKK'nin elli yıllık tarihi de bize göre böyle bir paradoks yaratmıştır.
Devlet başlangıçta PKK'yi yönetilebilir bir tehdit olarak değerlendirmiş olabilir.
Fakat PKK de zaman içerisinde kendi tarihini, kadrolarını, siyasal kültürünü, uluslararası ilişkilerini ve askerî kapasitesini oluşturmuştur.
Dolayısıyla başlangıçta yönetilebilir görünen savaş zaman içerisinde kendi dinamiklerini üretmiştir.
Fakat Türkiye de aynı süreç içerisinde değişmiştir. 1984 Türkiye'si ile bugünkü Türkiye aynı değildir. Türkiye'nin ordusu, istihbaratı, savunma sanayii, teknolojisi, ekonomik ilişkileri ve bölgesel operasyon kapasitesi bugün çok daha farklıdır. Türkiye artık PKK'ye eski biçimiyle ihtiyaç duymayacak kadar güçlü bir devlet kapasitesine ulaşmıştır.
Bu nedenle savaşın sona erdirilmesi bugün mümkün hale gelmiştir.
Bizim için elli yıllık hikâyenin en ağır ironisi burada yatıyor.
Kürt özgürlüğü iddiasıyla başlayan hareket, sonunda Türkiye'nin askerî kapasitesinin büyümesine, savunma sanayiinin bölgesel aktör haline gelmesine, Irak ve Suriye'de askerî nüfuzunun genişlemesine ve Türkiye'nin enerji, ticaret hatlarının güvenliğinde daha merkezi bir rol üstlenmesine hizmet eden tarihsel bir kaldıraç haline geldi.
Ve şimdi aynı hareketin tasfiyesi konuşuluyor.
Dolayısıyla artık yalnızca: “PKK ne yaptı?” diye sormuyoruz.
Asıl soru şu: “PKK'nin yaptıkları sonunda kimin işine yaradı?”
Bizim cevabımız nettir: Tarih niyetlerden çok sonuçlarla hesaplaşır.
Ve bizim gördüğümüz sonuç şudur: İçeride elli yıl boyunca yanan ateş, sonunda Türkiye'nin bölgesel güç kapasitesinin yakıtlarından birine dönüşmüştür.
İçeride kavrulan ateş, gerçeğin soğuk yüzüyle birleşmiştir. Ve şimdi dışarıya doğrudan, sansürsüz ve yakıcı bir alev olarak çıkmaktadır. İçeride yanan ateş, hakikatin alevine dönüşmektedir.
Belki de elli yıllık hikâyenin en acı ironisi budur: Savaşın kurucu lideri, sonunda savaşın tasfiyesinin taşıyıcısına dönüşmüştür. Ve bütün bu hikâyeyi tek cümlede ifade etmek gerekirse: PKK'nin elli yıllık “seferi”, sonunda Türkiye'nin bölgesel güç yürüyüşünün kaldıraçlarından birine dönüşmüştür.
Asıl tarihsel soru ise artık şudur: Yarım yüzyıl boyunca birbirine karşı savaşan iki tarafın sonunda kazandığı şey nedir?
Eğer cevap yalnızca PKK'nin tasfiyesi ve savaşın sona ermesi değilse;
eğer bu süreç Türkiye'nin askerî kapasitesinin korunmasını, bölgesel nüfuzunun genişlemesini, Irak ve Suriye'deki Kürt siyasi alanlarının yeniden sınırlandırılmasını ve eski savaşçı kadroların yeni bölgesel güvenlik düzenlerine eklemlenmesini de beraberinde getiriyorsa; o zaman elli yıllık savaşın son perdesine değil, savaşın ürettiği yeni düzenin kuruluşuna bakıyoruz demektir.
Ve belki de en büyük paradoks tam burada ortaya çıkmaktadır:
Kendisi için özgürlük alanı açmak üzere savaşa başlayan bir hareket, sonunda kendi savaşının ürettiği jeopolitik düzen tarafından yeniden şekillendirilmektedir.
Rusya'nın Çeçenistan'da Kadirov üzerinden gerçekleştirdiği dönüşüm ile Suriye'de Kürt silahlı yapısının devlet ordusuna entegrasyonu aynı tarihsel olay değildir.
Aynı aktörler değildir.
Fakat ikisinin bize gösterdiği ortak gerçek şudur: Silahlı hareketler yalnızca savaşarak veya yok edilerek sona ermez. Bazen savaşçıları başka bir devletin güvenlik sistemine dahil edilerek de sona erer.
Kadirov örneğinde, dün Rusya'ya karşı savaşan Çeçen savaşçının bir bölümü bugün Rusya adına Ukrayna'da savaşmaktadır.
Suriye örneğinde ise dün bağımsız Kürt askerî yapısının parçası olan kadrolar bugün Suriye devletinin askerî yapısına dahil edilmektedir.
Öcalan'ın PKK'ye silah bırakma ve fesih çağrısı ile PKK'nin fesih kararı da bu büyük dönüşümün Türkiye ayağını oluşturmaktadır. Dolayısıyla bizim açımızdan artık mesele yalnızca:
“PKK bitti mi?” sorusudur.
Asıl mesele:
PKK'den geriye kalan siyasi enerji, askerî deneyim, insan kaynağı ve örgütsel kapasite hangi yeni bölgesel düzen içerisinde kullanılacaktır?
İşte elli yıllık savaşın gerçek sonunu belirleyecek soru budur.
Ve eğer bu sürecin sonunda Türkiye'nin karşısında bağımsız bir Kürt askerî alanı kalmaz, Irak Kürdistanı'nın bağımsızlaşma ihtimali zayıflar, Suriye'deki Kürt askerî yapılanması Şam'a entegre olur, Türkiye'nin sınır ötesi askerî kapasitesi korunur ve eski savaşçı kadrolar yeni bölgesel güvenlik düzenlerine dağıtılırsa;
o zaman PKK'nin elli yıllık tarihini yalnızca bir isyanın, bir direnişin veya bir terörle mücadele hikâyesinin tarihi olarak okumak mümkün olmayacaktır.
Bu tarih, aynı zamanda bir devlet kapasitesinin büyümesinin, bir bölgesel güç düzeninin kurulmasının ve savaşan insan kaynağının yeni jeopolitik yapılara yeniden dağıtılmasının tarihidir.
Bizim gördüğümüz tarihsel paradoks budur.
Bir zamanlar Türkiye Cumhuriyeti'ne karşı savaşan hareket, bugün kendi silahlı yapısının tasfiye edilmesinin merkezine yerleşmiştir.
Bir zamanlar devlet dışı bir askerî güç olarak hareket eden Kürt silahlı kadroları, bugün başka bir devletin askerî yapısına entegre edilmektedir. Ve dün devletle savaşan savaşçı, yarın devletin güvenlik düzeninin parçası olabilmektedir.
Savaşın en büyük ironisi budur:
Düşman yalnızca yenilmez.
Bazen yeniden tanımlanır.
Bazen yeniden örgütlenir.
Bazen başka bir devletin üniformasını giyer.
Ve bazen elli yıl boyunca karşısında savaştığı düzenin bölgesel güvenlik mimarisinin dolaylı bir parçası haline gelir.
İşte bu nedenle artık yalnızca:
“PKK ne yaptı?” diye sormuyoruz.
Asıl soru şudur:
“PKK'nin yaptıkları sonunda kimin işine yaradı?”
Bizim cevabımız değişmedi:
Tarih niyetlerden çok sonuçlarla hesaplaşır.
İçeride elli yıl boyunca yanan ateş, sonunda Türkiye'nin bölgesel güç kapasitesinin yakıtlarından birine dönüşmüştür. Ve şimdi o ateşin son kıvılcımları da yeni bir jeopolitik düzenin içerisinde yeniden şekillendirilmektedir.
PKK'nin elli yıllık “seferi”, sonunda Türkiye meşruiyetinin ve bölgesel güç yürüyüşünün kaldıraçlarından birine dönüşmüştür.
Sonuç ve Yurtsever Sorumluluk
Kısacası biz Öcalan'ın bir T.C. ajanı olduğunu ve gelişmekte olan Kürt uluslaşmasının önünü kesip, Kürdistan'ın öteki parçalarında da aynı anlayışı hayata geçirmek için PKK gibi paravan bir örgüt kurdurup, onu başına oturttuğunu düşünüyorum.
Bununla T.C. hem ordusunu her türlü savaş taktiğiyle eğitmiş oldu hem de hedefine adım adım yaklaşmış oldu. Öcalan kendi ağzıyla Ülkü Ocaklarında eğitim gördüğünü söylemedi mi?
Bir soğuk savaş aparatı olarak kurgulanan Apoist hareket dağıtılan son gladyo örgütlenmesi olarak işlevini yerine getirmiş olmasın mı?
Velhasıl diyeceğimiz şu ki; sömürgecilerimizin hedefi ve amaçları ortadadır. Yaptığımız tüm bu tespitler ve ortaya koyduğumuz jeopolitik tablo bu yalın gerçeği doğrulamaktadır.
Öyleyse ne yapmalıyız?
Ulusal yurtseverler olarak daha fazla vakit kaybetmeden ciddi bir örgütlemeye gitmeliyiz. Belimizi büken biz yurtseverlerin ana çıkmazı örgütsüzlük, örgütsüzlük, yine örgütsüzlüktür.
Ji Şerê Kontrolkirî ber bi Damezrîneriya Nîzama Herêmî ve
Pêncî Salên Pevçûna Tirkiye û PKKê, Pirsgirêka Dewletbûna Başûrê Kurdistanê û Paradoksa Dîrokî ya Tevgera Kurd
Mimkun e bê gotin ku ravekirina dîroka nêzîkî pêncî salî ya pevçûna Tirkiye-PKKê tenê bi yek ji sernavên “têkoşîna li dijî terorê” an “têkoşîna azadiyê ya kurdan” têrê nake.
Pirsa sereke ya ku divê li vir were kirin ev e:
Dewleta Komara Tirkiyeyê, tevî ku kapasîteya wê ya leşkerî, aborî, teknolojîk û îstîxbaratî gelek qat ji kapasîteya PKKê bilindtir bû, çima ev şer nêzîkî nîv sedsalê domand?
Dema ev pirs tê kirin, îdîayeke wek “Dewleta tirk PKK damezrand” nayê pêşxistin. Îdîayeke wiha divê bi serê xwe bi delîlên gelekî bihêztir û rasterast were raberkirin.
Teza ku tê pêşxistin cudatir e:
Tirkiyeyê PKK ne tenê wek metirsiyeke ku divê ji holê were rakirin, lê wek metirsiyeke ku dikare demeke dirêj were birêvebirin nirxand.
Rasttir e ku ji vê re jî “şerê kontrolkirî” were gotin.
Kontrolkirina şerekî nayê wê wateyê ku dewlet hemû çalakiyên aliyê beramber bi rê ve dibe. Ew bi serê xwe îspat jî nake ku di navbera dewletê û rêxistinê de peymaneke veşartî heye.
Mebesta li vir ev e:
Dewletek, tevî ku xwedî kapasîteya ji holê rakirina metirsiyekê ye, dikare ji encamên siyasî, leşkerî û jeopolîtîk ên ku berdewamiya wê metirsiyê di nav hin sînoran de derdixe holê, sûdê werbigire.
Divê têkiliya Tirkiye-PKKê bi giranî di vê çarçoveyê de were xwendin.
Çimkî şerê PKKê ne tenê hebûna PKKê diyar kir.
Di heman demê de kapasîteya dewletî ya Tirkiyeyê jî guherand.
Li hundir, zemîn ji bo mezinbûna bîrokrasiya ewlehiyê, rewabûna xerciyên leşkerî, berfirehbûna kapasîteya îstîxbaratê û ji bo ku meseleya kurd demeke dirêj ne wek pirsgirêkeke demokratîk û siyasî, lê bêtir wek pirsgirêkeke ewlehiyê were nirxandin, amade kir.
Li derve jî heman şer bû yek ji hincetên sereke yên ku operasyonên leşkerî yên Tirkiyeyê yên li ser Başûr û Başûrê Rojavayê Kurdistanê, hebûna wê ya leşkerî ya derveyî sînor û nifûza wê ya herêmî ya ku her ku diçe berfirehtir dibe, rewa dikirin.
Ji bilî vê, şerê li dijî PKKê di pêşketina pîşesaziya berevaniyê ya Tirkiyeyê de jî fonksiyoneke dîrokî ya girîng bi cih anî.
Bêguman, girêdana pêşketina pîşesaziya berevaniyê ya tirk tenê bi şerê PKKê ve ne rast e. Gelek faktorên wek endamtiya NATOyê, ambargoyên piştî Qibrisê, lêgerîna serxwebûna teknolojîk, armancên hinardeyê û jîngeha ewlehiyê ya herêmî di vê pêşketinê de rol lîstin.
Dema ku ev pêvajo ji aliyê aborî ve barên giran li ser Tirkiyeyê datanîn, aboriya tirk di şert û mercên asayî de ne di wê rewşê de bû ku pêvajo û barekî wiha tevlihev hilgire. Bi konsepta ku dihat sepandin, ji aliyekî ve tecrubeya şer dihat bidestxistin, ji aliyê din ve jî modernîzasyona leşkerî dihat misogerkirin.
Muxalefeta civakî û girseyên gel ên ku her ku diçû feqîrtir dibûn jî, ji pêvajoya “bi pevçûn” a ku dihat jiyîn, bi metaforên welat ji dest diçe, em parçe dibin, em belav dibin, hema bêje hatin welatparêzkirin. Bi konsepta şerê kontrolkirî, ji aliyekî ve şerxwazî hate asayîkirin, ji aliyê din ve jî girseyên gel ên feqîr hatin kontrolkirin.
Lêbelê di şert û mercên asayî de misogerkirina çekdarbûn û modernbûneke bi vî qasî lêçûnbilind ne gelekî mimkun bû. Divê neyê paşguhkirin ku bi vê konseptê Tirkiye ji aliyekî ve vediguhere aktorekî herêmî, ji aliyê din ve jî bi bêbandorkirina Îranê digihîje armanca xwe ya stratejîk a sereke.
Ev şerê demdirêj ê PKKê, ji balafirên bêmirov heta sîstemên îstîxbaratê, ji şerê elektronîk heta cebilxaneya ku rast li armancê dixe, ji wesayîtên zirxî heta sîstemên fermandarî û kontrolê, di qadeke pir berfireh a teknolojiya leşkerî de daxwazeke domdar û mezin afirand.
Bi vî awayî kapasîteya ku ji bo têkoşîna li dijî PKKê hatibû pêşxistin, bi demê re veguherî kapasîteyeke ku ji asta PKKê derbas dibe.
Kapasîteya leşkerî ya ku li dijî PKKê hatibû avakirin, bû yek ji binesaziyên kapasîteya hêza herêmî ya Tirkiyeyê.
Bi vê wateyê, yek ji xalên herî girîng ên meseleya sereke jî ev e.
Baş e, sedema sereke ya van hemûyan çi ye?
Xwendina siyaseta Tirkiyeyê ya derbarê kurdan de tenê bi rêya PKKê jî dibe sedem ku em tabloyeke jeopolîtîk a mezintir nebînin.
Çimkî PKK rêxistineke çekdar e.
Başûrê Kurdistanê jî erdnîgariyeke siyasî ye ku bi demê re sazûmanî bûye.
Piştî Şerê Kendavê yê 1991an, kapasîteya rêveberiya xweser a kurdên Iraqê pêş ket, di 1992an de KDP û YNKê rêveberiyeke hevbeş ava kirin, Destûra Iraqê ya 2005an jî statûya destûrî ya Hukûmeta Herêma Kurdistanê nas kir.
Ji ber vê yekê meseleya li hember Tirkiyeyê ne tenê hebûna çekdarî ya PKKê ye.
Li holê avahiyeke siyasî ya kurd heye ku xwedî erdnîgarî, nifûs, parlamento, hukûmet, hêzên ewlehiyê, çavkaniyên aborî, petrol û deriyên sînor ên diyarkirî ye û dikare têkiliyên navneteweyî ava bike.
Di vê rewşê de, ji bo Tirkiyeyê divê têkoşîna li dijî PKKê û îhtîmala dewletbûnê ya li Başûrê Kurdistanê ji hev bên cudakirin.
PKK metirsiyeke ewlehiyê ye.
Serbixwebûna Başûrê Kurdistanê jî metirsiyeke jeopolîtîk e.
Ev herdu ne heman tişt in.
Hûn dikarin bi rêxistineke çekdar re şer bikin.
Hûn dikarin kadroyên wê tesfiye bikin.
Hûn dikarin xetên wê yên lojîstîkê qut bikin.
Lê avahiyeke siyasî ya kurd a ku li tenişta sînorê we pêk tê, her ku diçe sazûmanîtir dibe û rewatiya navneteweyî bi dest dixe, meseleyeke pir cudatir diafirîne. Çimkî tiştê ku li vir mijara gotinê ye, êdî ne tenê “teror” e. Dewletbûn e.
Vegotina ku wek belgeyekê vê cudahiyê bi awayê herî berbiçav derdixe holê, ew gotin in ku tê gotin yên Orgeneralê teqawît Tuncer Kılınç in.
Di nivîsa İsmail Beşikçi de ev gotin wek gotinên Kılınç tên nîşandan:
“Şerê bi PKKê re ji bo me ne pir girîng e, çimkî em wî şerî kontrol dikin. Lê ya herî xeternak, damezrandina dewleteke Kurdistanê ye ku niha li ser sînorê welatê me hêdî hêdî tê avakirin.”
Ji ber vê yekê dîtina tomara orîjînal a vê jêgirtinê bi serê xwe girîng e. Lê eger gotin bi awayekî rast hatibe veguhastin, cudahiya ku di navenda teza me de ye bi awayekî awarte zelal derdixe holê:
Şerê PKKê dikare were kontrolkirin; lê dewletbûna kurd a ku li ser sînor pêş dikeve, metirsiyeke stratejîk a mezintir e.
Va ye, girêka sereke ya meseleya ku em bi salan e hewl didin vebêjin ev e.
Hevkariya carcarî ya Tirkiyeyê bi rêveberiya Barzanî re jî di vê çarçoveyê de ne nakokî ye. Berevajî vê, mantiqa vê siyasetê rave dike.
Tirkiye dikare li dijî PKKê bi rêveberiya Barzanî re hevkariyê bike.
Dikare ji şerê Barzanî yê li dijî PKKê sûdê werbigire.
Dikare têkiliyên aborî ava bike.
Dikare bazirganiya petrolê bike.
Dikare di navbera Hewlêr û Enqereyê de têkiliyên xurt pêş bixe.
Lê di heman demê de dikare li hember derketina holê ya dewleteke kurd a serbixwe derkeve.
Ne pêwîst e ku ev tişt dijberî hev bin.
Çimkî li vir meseleya bingehîn ne ji holê rakirina qada siyasî ya kurd e, diyarkirina wê ye ka ew ê bi çi awayî were rêxistinkirin.
Di nirxandina Kongreya USAyê ya sala 2003an de jî hatiye diyarkirin ku hebûna leşkerî ya Tirkiyeyê li Başûrê Kurdistanê, ji bilî kontrolkirina PKKê, li hember kurdên Iraqê rola tirsandin û rêgirtinê jî dilîst; û ku Enqere, tevî ku qebûl dikir kurdên Iraqê dewleteke fiîlî ava bikin, nedixwest ew ber bi serxwebûnê ve pêş ve biçin.
Ev yek gelekî girîng e.
Çimkî li vir tê dîtin ku pêşîniya dewletê ne tenê PKK ye.
Dewletbûna kurd wek meseleyeke jeopolîtîk a ji PKKê berfirehtir derdikeve holê. Piştî 2003an ev mesele hîn zelaltir bû. Bi dagirkirina Iraqê re, pozîsyona Hukûmeta Herêma Kurdistanê xurttir bû.
Destûra 2005an Herêma Kurdistanê di nav avahiya federal a Iraqê de bi awayekî destûrî nas kir.
Ji bo Tirkiyeyê êdî li hember wê ne tenê rêxistineke çekdar hebû. Li hember wê rêveberiyeke herêmî ya kurd hebû ku xwedî statûya destûrî bû. Ji ber vê yekê siyaseta Tirkiyeyê jî bi demê re guherî.
Mimkun e ev yek bi giştî wiha were xwendin; tunekirin → kontrolkirin → ji aliyê aborî ve girêdan → entegrekirina di nav sîstema herêmî de.
Vê siyasetê, dema ku îhtîmala Kurdistana serbixwe sînordar dikir, avakirina têkiliyên aborî û ewlehiyê yên xurt di navbera Hukûmeta Herêma Kurdistanê ya heyî û Tirkiyeyê de mimkun kir. Ji ber vê yekê hevkariya Enqereyê bi Barzanî re, bi fikara stratejîk a bingehîn a derbarê dewletbûna kurd de nakok nîne.
Pêşketinên van salên dawî yên li Iraqê jî ji vî alî ve balkêş in.
Biryarên Dadgeha Federal a Bilind a Iraqê qada tevgerê ya darayî, yasayî û siyasî ya Hukûmeta Herêma Kurdistanê bi awayên cuda sînordar kirine.
Bi taybetî biryarên têkildarî dahatên petrolê, budceya herêmî û hilbijartinên Parlamentoya Kurdistanê, desthilatên navendî yên Bexdayê xurt kirine.
Em vê pêvajoyê wek “Hukûmeta Herêma Kurdistanê ji holê tê rakirin” sade nakin.
Tiştê ku em dibînin cudatir e:
Qada tevgerê ya federalîzma kurd, ku piştî 2005an berfireh bûbû, bi rêya kapasîteya yasayî û darayî ya Bexdayê tê tengkirin.
Her ku kapasîteya biryardana serbixwe ya Hukûmeta Herêma Kurdistanê, çi bi Barzanî çi bi Talebanî, tê sînordarkirin, îhtîmala dewletbûna serbixwe jî qels dibe.
Mimkun e bê fikirîn ku ev pêvajo bi giranî bi berjewendiyên stratejîk ên Tirkiyeyê re li hev dike.
Pêşketinên li Sûriyeyê jî parçeyeke din a heman tabloya mezin in.
Piştî 2012an, avahiya siyasî ya xweser a ku li bakurê Sûriyeyê bi pêşengiya kurdan pêş ket, ji bo Tirkiyeyê bû tiştekî ku nayê qebûlkirin.
Têkiliya ku USAyê li dijî DAIŞê bi HSD/YPGê re danî, di têkiliyên Enqere-Washingtonê de bû sedema pirsgirêkên cidî.
Tirkiyeyê jî li Rojava li pey hev operasyonên leşkerî pêk anîn û li başûrê sînor hebûneke leşkerî ya mayînde ava kir.
Li gorî xwendina min, li vir jî meseleya bingehîn ne tenê PKK bi xwe ye.
Mesele ew e ku li başûrê sînorê Tirkiyeyê qadeke siyasî ya kurd a duyem sazûmanî dibe.
Banga Öcalan a 27ê Sibata 2025an ji bo PKKê ku çekan deyne û rêxistinê fesix bike, ji vî alî ve xaleke werçerxê ya girîng e. Çimkî bidawîbûna pevçûna çekdarî ya li Tirkiyeyê û paşeroja avahiya siyasî û leşkerî ya kurd a li Sûriyeyê bi temamî ji hev serbixwe nînin.
Piştî 2025an li Sûriyeyê meyleke dîrokî ya xurt çêbû ku modela Rojava hêdî hêdî were vemirandin.
Kurdên Rojava, ji bo ku bikaribin qadên xwe yên siyasî di nav dewleteke ku piraniya wê ereb in de biparêzin, dibe ku neçar bimînin her ku diçe bêtir tawîzan bidin. Û her tawîzek dikare rê li ber tawîzeke nû veke.
Di encama vê pêvajoyê de, dibe ku ne modeleke siyasî ya serbixwe, lê hebûneke kurd a ku sînorên wê hatine tengkirin di nav dewleta navendî ya Sûriyeyê de derkeve holê. Mixabin îro hêza çekdar a Rojava bi temamî teslîmî rejîma Sûriyeyê bû û hat tesfiyekirin.
Aliyê Îranê jî cudatir e.
Dîsa tiştê ku divê bi taybetî li ser were rawestandin ev e: em dikarin bibêjin ku çawa li Sûriyeyê dema Îran ji qadê dihat derxistin Tirkiye bû parêzvanê nû yê Sûriyeyê, bi heman awayî li Iraqê jî bi rêyeke wekhev pêş ve diçe. Tê xwestin ku Iraq ji hundir ve were zextkirin, ji Îranê were dûrxistin û bikeve qada bandora Tirkiyeyê. Em ne wê baweriyê ne ku ji bo gotina ku di vê mijarê de ji kurdan re mîsyoneke wek erka amûra zextê hatiye dayîn, pêwîstî bi gelek argumanan heye.
Ya ku Tirkiye dike ew e ku hewl dide tiştê bi konsepta şerê kontrolkirî dest pê kir, bi fikra sînorên Misaki Milli ya ku di salên 1920an de ji kurdan re firotibû, dîsa bifroşe. Divê neyê jibîrkirin ku bi dehan ronakbîrên Kurdistana osmanî, ku di demên borî de rola vê amûra zextê lîstine, paşê li sêdaran hatin daliqandin.
Dîsa divê rewşa ku Şêx Mehmûdê Berzencî tê de ma neyê jibîrkirin. Bi awayekî objektîf, Tirkiye ne tenê lîstikeke pirrehendî dilîze da ku qadên bandorê yên dîrokî yên di navbera xwe û Îranê de bi dest bixe, lê di heman demê de ber bi encamên amadekariyeke erkanî ya pêncî salî ve bi lez diçe. Dikare were gotin ku Tirkiye bi du tiştan ve girêdayî ye jî. Sînorên Qesra Şîrînê an jî têkoşîna xistina van sînoran di bin qada bandora xwe de. Bi vê wateyê, PJAK û pirsgirêka Rojhilatê Kurdistanê dikarin cihê vekirina girêkê bin;
Têkiliyên dîrokî û rêxistinî yên PJAKê bi PKKê re hene. Çavkaniyên USAyê jî ji mêj ve vê têkiliyê dinirxînin.
Li gorî baweriya me, ne mecbûrî ye ku piştî tesfiyeya PKKê hemû avahiyên çekdar ên kurd di heman demê de û bi heman rêbazê ji holê bên rakirin.
Ji hev cudakirina tevgerên kurd, dikare ji bo dewletên cuda, ji aliyê stratejiyên wan ên ewlehiyê ve, encamên cuda derxe holê.
Ji ber vê yekê, ka kadro û enerjiya siyasî ya PKKê di pêşerojê de dê ber bi kîjan erdnîgariyan ve biçin, bi taybetî di sêgoşeya Îran-Iraq-Tirkiyeyê de, meseleyeke ku divê bi serê xwe were lêkolîn e.
Li vir ez behsa rastiyeke teqez nakim, behsa hîpotezeke jeopolîtîk dikim ku divê were ceribandin.
Ji bilî van hemûyan, divê veguherîna kapasîteya leşkerî ya derveyî sînor a Tirkiyeyê jî were hesabkirin.
Kapasîteya operasyonên derveyî sînor, ku bi hincta têkoşîna li dijî PKKê hatibû avakirin, bi demê re veguheriye kapasîteyeke ku ji asta PKKê derbas dibe.
Îro ravekirina hebûna leşkerî ya Tirkiyeyê ya li Iraq û Sûriyeyê tenê di bin sernavê “têkoşîna li dijî PKKê” de têrê nake.
Tirkiye êdî hêzek e ku dikare li derveyî sînorên xwe hebûneke leşkerî ya demdirêj bidomîne, bi aktorên herêmî re têkiliyên ewlehiyê ava bike û rasterast bandorê li pêşketinên herêmî bike.
Ji ber vê yekê, yek ji encamên dîrokî yên herî girîng ên şerê PKKê ev e:
Dema ku metirsî biçûk dibû, kapasîteya dewletê mezin bû.
Ev hevok dikare kurtasiya herî kurt a pêvajoya pêncî salî be.
Em veguherîna siyasî ya navxweyî ya Tirkiyeyê jî ji vê pêvajoyê serbixwe nafikirin.
Metirsiya PKKê, bi awayekî girîng alîkariya berfirehbûna bîrokrasiya ewlehiyê ya dewletê û zêdebûna giraniya têgihiştina rêveberiyê ya li ser bingeha ewlehiyê li ser civakê kir.
Referansa me ya ji bo romana Orwell a bi navê 1984 jî ne îdîaya wê yekê ye ku rejîm tam heman e.
Mebesta me li vir ew e ku têkiliyên hemwelatîbûn, nasname, ewlehî û dewlet û civakê her ku diçe di nav mantiqeke çavdêriyê ya hîn girantir de teşe digirin.
Şerê PKKê ne sedema tenê ya otorîterbûna li Tirkiyeyê ye. Lê li gorî baweriya me bûye yek ji amûrên wê yên girîng.
Dema ku em vê tabloyê hemûyî bînin ba hev, derbarê rola dîrokî ya PKKê de paradokseke cidî xuya dibe.
PKKê xwe di çarçoveya azadiya kurd û rizgariya siyasî ya gelê kurd de pênase kir. Lê dema em li tabloya ku piştî pêncî salan derketiye holê dinêrin, di navbera armancên wê yên siyasî û encamên wê yên dîrokî de kendaleke mezin xuya dike
Ji bo me pirsa bingehîn êdî:
ne “PKKê çi dixwest?” e.
Pirsa “Di dawiya şerê ku PKKê meşand de çi derket holê?” ye.
Çimkî îro Tirkiye;
- xwedî kapasîteyeke leşkerî ya bihêztir,
- pîşesaziyeke berevaniyê ya pêşketîtir,
- şiyaneke operasyonên derveyî sînor a berfirehtir,
- li Iraq û Sûriyeyê qadeke nifûzê ya berfirehtir,
- li ser korîdorên enerjî û bazirganiyê pozîsyoneke jeopolîtîk a bihêztir e.
Bi awayekî objektîf, em dikarin bibêjin ku Tirkiye ne tenê li gorî berjewendiya xwe Sykes-Picoteke seqet û bêhêz afirand, lê li ser xeta sînorê Qesra Şîrînê qadeke bandorê ava kir û baxçeyekî paşîn afirand.
Em yek ji van pêşketinan jî tenê bi PKKê ve girê nadin.
Lê em dikarin bi hêsanî bibêjin ku şerê PKKê yek ji hêmanên herî girîng ên wê hawîrdora dîrokî bû ku hemû ev veguherîn tê de pêk hatin. PKK bi zêdeyî wê hestê dide ku ew yek ji aparatên kûr ên serdema şerê sar bû.
Ji ber vê yekê encama ku em gihiştinê ev e:
Bi navê tevgereke azadiyê ya kurd bû.
Di dawiya pêncî salan de, bû yek ji mezintirîn amûrên bidestxistina hêzê yên ku xizmeta cendirmeyê ewlehiyê yê xetên bazirganî û enerjiyê yên cîhanî, bûyina aktorekî herêmî yê pîşesaziya berevaniyê ya tirk û berfirehbûna qada nifûzê ya dewleta Komara Tirkiyeyê kirin.
Gotina “bi navê” ya li vir nayê wê wateyê ku PKKê xwe wek tevgereke azadiyê pênase nekiriye. Berevajî vê, îşaretê bi nakokiya di navbera îdîaya wê ya siyasî û encama wê ya dîrokî de dike.
Niyeta tevgerekê dikare tiştek be, encama wê ya dîrokî tiştekî din. Dîrok pirî caran ji niyetan bêtir bi encaman re hesabê xwe dike.
Pozîsyona Öcalan a îro vê paradoksa dîrokî hîn xuyatir dike.
Öcalan, ku demekê wek yek ji mezintirîn dijminên Komara Tirkiyeyê dihat pênasekirin, îro di pêvajoya ku PKK çekan datîne û xwe fesix dike de wek aktorekî siyasî yê navendî derketiye holê.
Em vê yekê tenê wek “aştî” naxwînin.
Ji bo me pirsa sereke ev e:
Di dawiya vê aştiyê de dê çi cure nîzameke siyasî derkeve holê?
Eger nîzama ku derdikeve holê, bi tesfiyeya PKKê re, ber bi parastina kapasîteya leşkerî ya Tirkiyeyê, tengbûna qada siyasî ya kurd li Sûriyeyê, kêmbûna qada tevgerê ya Kurdistana Iraqê li hember otorîteya navendî û parastina nifûza herêmî ya Tirkiyeyê ve diçe, wê demê em li vir ne tenê behsa bidawîbûna şer dikin.
Em behsa avakirina wê nîzama jeopolîtîk a nû dikin ku şer derxistiye holê. Ji ber vê yekê ji aliyê me ve rola Öcalan a îro gelekî paradoksal e: Rêberê damezrîner ê şer, bûye yek ji aktorên navendî yên tesfiyekirina wê avahiya ku bi xwe damezrandiye.
Em peyva “ajan” li vir bi wateya yasayî an îstîxbaratî bi kar naynin. Mebesta me ew e ku ew bûye hilgir an cîbicîkarê pêvajoyeke stratejîk. Yan na, îdîayeke empîrîk a wek “Öcalan ajanê dewletê ye” derdikeve holê ku divê bi serê xwe were îspatkirin.
Ji bo vê tezê pêwîstî bi vê yekê tune. Ya ku em dibêjin hêsantir e:
Eger rêberê damezrîner ê tevgerekê, piştî pêncî salan li navenda pêvajoya tesfiyeyê ya heman tevgerê ya ku ji aliyê dewletê ve hatiye diyarkirin bi cih bûbe, ev rewş ji aliyê xweseriya dîrokî ya tevgerê ve paradokseke awarte ye ku divê were ravekirin.
Mînaka Ramazan Kadirov di siyaseta Rûsyayê ya li ser Çeçenistanê de jî ji vî alî ve bi taybetî girîng e. Têkiliya di navbera aliyên ku di dema şerên Rûsya û Çeçenan de li dijî hev şer dikirin, di salên paşê de bi temamî veguherî şêweyekî cuda.
Kadirov bû serokê rêveberiyeke çeçen a girêdayî Kremlinê û beşeke girîng ji şervanên çeçen di nav nîzama leşkerî û ewlehiyê ya Rûsyayê de hatin bicihkirin. Yekîneyên çeçen ên girêdayî Kadirov paşê di şerê Rûsyayê yê li Ukraynayê de hatin bikaranîn.
Em li vir îdîa nakin ku Tirkiye û Rûsya, an PKK û şerê çeçenan tam wek hev in.
Wateya berawirdkirinê li cihekî din e:
Dewlet carinan ne tenê tevgerên çekdar têk dibin; ew dikarin çavkaniya mirovî, kapasîteya rêxistinî û nasnameya şervanî ya wan tevgeran ji nû ve di nav nîzamên xwe yên ewlehiyê de bi cih bikin.
Va ye, divê were fikirîn ku îro pêwîst e rola Öcalan di pêvajoya çekdanîn û fesixkirina PKKê de jî ji vî alî ve were nirxandin.
Mesele êdî ne tenê ew e ku PKK dê şer bike an na.
Mesele ew e ku kapasîteya şervanî û kadroyên PKKê ji niha û pê ve dê di nav kîjan nîzama herêmî de bên bikaranîn.
Pêşketinên li Sûriyeyê ev pirs hîn girîngtir kiriye. Entegrasyona hêzên çekdar ên kurd di nav avahiya dewleta Sûriyeyê de êdî pêvajoyeke fiîlî ye. Fesixkirina HSDê wek hêzeke leşkerî ya serbixwe û tevlîkirina kadroyên wê di nav avahiya leşkerî ya dewleta Sûriyeyê de, nîşan dide ku serdemek bi dawî bûye.
Em li vir êdî ne tenê behsa çekdanîna rêxistinekê dikin. Em behsa veguhastina çavkaniyeke mirovî ya leşkerî bo avahiya dewletê dikin. Kadroyên ku duh wek hêzeke leşkerî ya ji dewleta Sûriyeyê cuda tevdigeriyan, îro di nav avahiya leşkerî ya dewleta Sûriyeyê de peywiran digirin.
Ji ber vê yekê ji aliyê me ve di navbera mînaka Kadirov û pêşketinên li Sûriyeyê de hevşibîneke dîrokî ya girîng heye.
Ne heman bûyer e. Ne heman aktor in.
Lê mekanîzmaya ku derdikeve holê dişibe hev:
Şervanê berê vediguhere personelê nîzama ewlehiyê ya nû.
Em ji vir encameke hîn pêşdetir derdixin.
Eger kadroyên çekdar ên tevgerekê di dawiya şer de bi temamî nayên tunekirin, berevajî vê, di nav avahiyên ewlehiyê yên dewletên din de tên veguhastin, wê demê encama şer ne tenê “têkçûn” e.
Divê neyê paşguhkirin ku ev yek nayê wê wateyê ku ev kadro û hêza leşkerî tenê bi saziyeke fermî ya dewletê ve tên girêdan, lê di heman demê de bi rengekî ji aliyê wê dewletê ve di bin kontrolê de tên girtin jî. Divê têgihiştina hevsengiya hêzên wekîl a di nav dewletê de bi rêya Libnan û Iraqê ne zehmet be.
Dikare were gotin ku ev ji nû ve rêxistinkirina çavkaniya mirovî ya şervan e jî.
Ji ber vê yekê em îro paşeroja kadroyên apoîst tenê bi pirsa “ma dê çekan deynin?” nanirxînin.
Pirs ev e: Ev kadro ji niha û pê ve dê di nav nîzama ewlehiyê ya kê de cih bigirin?
Em li Sûriyeyê mînaka berbiçav a vê yekê dibînin.
Beşek ji kadroyên çekdar ên kurd, ku demekê ji aliyê Tirkiyeyê ve wek metirsiya ewlehiyê dihatin dîtin, niha di nav avahiya leşkerî ya dewleta Sûriyeyê de cih digirin.
Dem dê nîşan bide ka ev pêvajo ji aliyê mîmariya ewlehiyê ya herêmî ya Tirkiyeyê ve dê çawa encam bide.
Lê meyla dîrokî ya ku em dibînin zelal e:
Şervanê berê, digel ku dikare veguhere personelê nîzama ewlehiyê ya nû, dikare bibe hêza wekîl a wê hêza ku lîstikê saz dike jî. Mirov dikare li avahiyên Îranê yên li Libnan û Iraqê binêre.
Va ye ji ber vê yekê mînaka Rûsya-Kadirov û ya Îranê ji bo Tirkiyeyê ne tenê mînakeke dîrokî ya dûr e.
Modelek e.
Bi rêya Kadirov, beşekê ji van şervanan paşê li Ukraynayê ji bo Rûsyayê şer kir.
Em îhtîmala veguherîneke wekhev ji bo Tirkiyeyê jî paşguh nakin. Tiştê ku wê kir, ji nû ve bicihkirina beşeke girîng a şervanên çeçen ên ku berê li dijî Rûsyayê şer kiribûn, di nav sîstema xwe ya ewlehî û leşkerî de bû.
Îranê jî li Libnan û Iraqê hêzên xwe yên wekîl di bin sîwana dewletê de bi cih kirin. Kî dikare bibêje ku avahiya leşkerî ya kurd, ku li Sûriyeyê hat ragihandin ku di nav saziyên dewletê de hatiye entegrekirin, sibê nabe hêzeke wekîl.
Pêşbîniya me ev e:
Tesfiyeya PKKê dibe ku ne tenê bi wateya ji holê rabûna PKKê be. Di heman demê de dibe ku bi wateya belavkirina çavkaniya mirovî ya apoîst li nîzamên ewlehiyê yên herêmî yên nû be.
Ev pêvajo li Sûriyeyê dest pê kiriye.
Em ê di pêşerojê de bibînin ka ev yek dê li Iraq, Sûriye û qadên din ên herêmî çawa pêş bikeve.
Û eger beşek ji van kadroyan bi avahiyên ewlehiyê yên ku bi berjewendiyên herêmî yên Tirkiyeyê re li hev dikin ve bên girêdan, dê ne ecêb be ku hin apoîstên ku duh li dijî Tirkiyeyê şer kirine, sibê bibin hêmanên nerasterast ên nîzama ewlehiyê ya herêmî ya Tirkiyeyê.
Dema em dibêjin “leşkerên kirêgirtî yên Tirkiyeyê”, em vê tenê bi wateya mirovên ku li hember meaş di artêşa tirk de kar dikin bi kar naynin. Mebesta me berfirehtir e:
Veguherîna çavkaniyeke mirovî ya ku demekê li dijî Tirkiyeyê şer kiriye, bo kapasîteyeke ewlehiyê ku di nîzama jeopolîtîk a nû de bi awayekî li gorî berjewendiyên Tirkiyeyê tê bikaranîn.
Eger ev pêk were, paradoksa dîrokî dê temam bibe. Werin em vê pêvajoyê hemûyî bi metaforeke din jî bînin ziman:
Dema ku hûn bi hirçê re radibin dansê, hirç biryarê dide ka dans dê kengî biqede. Li gorî me, dîroka pêncî salî ya PKKê jî paradokseke wiha afirandiye.
Dibe ku dewletê di destpêkê de PKK wek metirsiyeke ku dikare were birêvebirin nirxandibe.
Lê PKKê jî bi demê re dîroka xwe, kadroyên xwe, çanda xwe ya siyasî, têkiliyên xwe yên navneteweyî û kapasîteya xwe ya leşkerî ava kiriye.
Ji ber vê yekê, şerê ku di destpêkê de xuya dikir ku dikare were birêvebirin, bi demê re dînamîkên xwe afirandine.
Lê Tirkiye jî di heman pêvajoyê de guheriye. Tirkiyeya 1984an û Tirkiyeya îro ne heman in. Artêş, îstîxbarat, pîşesaziya berevaniyê, teknolojî, têkiliyên aborî û kapasîteya operasyonên herêmî yên Tirkiyeyê îro pir cudatir in. Tirkiye êdî gihiştiye kapasîteyeke dewletê ya ewqas bihêz ku bi şêweyê berê hewcedariya wê bi PKKê nemaye.
Ji ber vê yekê, bidawîanîna şer îro mimkun bûye.
Ji bo me îroniya herî giran a çîroka pêncî salî li vir e.
Tevgera ku bi îdîaya azadiya kurd dest pê kir, di dawiyê de bû amûreke dîrokî ya bidestxistina hêzê ku xizmeta mezinbûna kapasîteya leşkerî ya Tirkiyeyê, bûyina aktorekî herêmî yê pîşesaziya berevaniyê, berfirehbûna nifûza wê ya leşkerî li Iraq û Sûriyeyê û girtina rolekî navendîtir di ewlehiya xetên enerjî û bazirganiyê de ji aliyê Tirkiyeyê ve kir.
Û niha behsa tesfiyeya heman tevgerê tê kirin.
Ji ber vê yekê em êdî tenê: “PKKê çi kir?” napirsin.
Pirsa sereke ev e: “Tiştên ku PKKê kirin, di dawiyê de hatin kêrî kê?”
Bersiva me zelal e: Dîrok ji niyetan bêtir bi encaman re hesabê xwe dike.
Û encama ku em dibînin ev e: Agirê ku pêncî salan li hundir şewitî, di dawiyê de veguheriye yek ji sotemeniyên kapasîteya hêza herêmî ya Tirkiyeyê.
Agirê ku li hundir dikizirî, bi rûyê sar ê rastiyê re yek bûye. Û niha rasterast, bê sansûr û wek pêteke şewitîner ber bi derve ve derdikeve. Agirê ku li hundir dişewite, vediguhere pêta heqîqetê.
Belkî jî îroniya herî tal a çîroka pêncî salî ev e: Rêberê damezrîner ê şer, di dawiyê de bûye hilgirê tesfiyeya şer. Û eger pêwîst be ev çîrok hemû di yek hevokê de were gotin: “Sefera” pêncî salî ya PKKê, di dawiyê de veguheriye yek ji amûrên pêşxistina meşa hêza herêmî ya Tirkiyeyê.
Pirsa dîrokî ya sereke jî êdî ev e: Herdu aliyên ku nîv sedsalê li dijî hev şer kirin, di dawiyê de çi bi dest xist?
Eger bersiv ne tenê tesfiyeya PKKê û bidawîbûna şer be;
eger ev pêvajo parastina kapasîteya leşkerî ya Tirkiyeyê, berfirehbûna nifûza wê ya herêmî, ji nû ve sînordarkirina qadên siyasî yên kurd li Iraq û Sûriyeyê û girêdana kadroyên şervan ên berê bi nîzamên ewlehiyê yên herêmî yên nû ve jî bi xwe re tîne; wê demê em ne li perdeya dawî ya şerê pêncî salî, lê li damezrandina wê nîzama nû ya ku şer derxistiye holê dinêrin.
Û belkî jî paradoksa herî mezin tam li vir derdikeve holê:
Tevgerek ku ji bo vekirina qadeke azadiyê ji bo xwe dest bi şer kir, di dawiyê de ji aliyê wê nîzama jeopolîtîk a ku şerê wê bi xwe derxistiye holê ve ji nû ve tê teşekirin.
Veguherîna ku Rûsyayê li Çeçenistanê bi rêya Kadirov pêk anî û entegrasyona avahiya çekdar a kurd a li Sûriyeyê di nav artêşa dewletê de, ne heman bûyera dîrokî ne.
Ne heman aktor in.
Lê rastiya hevpar a ku herdu nîşanî me didin ev e: Tevgerên çekdar ne tenê bi şerkirin an tunekirinê bi dawî dibin. Carinan jî bi tevlîkirina şervanên wan di nav sîstema ewlehiyê ya dewleteke din de bi dawî dibin.
Di mînaka Kadirov de, beşek ji şervanên çeçen ên ku duh li dijî Rûsyayê şer dikirin, îro li Ukraynayê ji bo Rûsyayê şer dikin.
Di mînaka Sûriyeyê de jî, kadroyên ku duh parçeyek ji avahiya leşkerî ya serbixwe ya kurd bûn, îro tevlî avahiya leşkerî ya dewleta Sûriyeyê dibin.
Banga Öcalan ji PKKê re ji bo çekdanîn û fesixkirinê û biryara fesixkirinê ya PKKê jî aliyê Tirkiyeyê yê vê veguherîna mezin pêk tînin. Ji ber vê yekê, ji aliyê me ve êdî mesele ne tenê:
pirsa “Gelo PKK bi dawî bû?” ye.
Meseleya sereke:
Enerjiya siyasî, tecrubeya leşkerî, çavkaniya mirovî û kapasîteya rêxistinî ya ku ji PKKê maye, dê di nav kîjan nîzama herêmî ya nû de bên bikaranîn?
Va ye, pirsa ku dê dawiya rastîn a şerê pêncî salî diyar bike ev e.
Û eger di dawiya vê pêvajoyê de li hember Tirkiyeyê qadeke leşkerî ya kurd a serbixwe nemîne, îhtîmala serbixwebûna Kurdistana Iraqê qels bibe, avahiya leşkerî ya kurd a li Sûriyeyê bi Şamê re entegre bibe, kapasîteya leşkerî ya derveyî sînor a Tirkiyeyê were parastin û kadroyên şervan ên berê li nîzamên ewlehiyê yên herêmî yên nû bên belavkirin;
wê demê dê ne mimkun be ku dîroka pêncî salî ya PKKê tenê wek dîroka serhildanekê, berxwedanekê an çîrokeke têkoşîna li dijî terorê were xwendin.
Ev dîrok, di heman demê de dîroka mezinbûna kapasîteyeke dewletê, avakirina nîzameke hêzê ya herêmî û ji nû ve belavkirina çavkaniya mirovî ya şervan li avahiyên jeopolîtîk ên nû ye.
Paradoksa dîrokî ya ku em dibînin ev e.
Tevgera ku demekê li dijî Komara Tirkiyeyê şer dikir, îro li navenda tesfiyekirina avahiya xwe ya çekdar bi cih bûye.
Kadroyên çekdar ên kurd, ku demekê wek hêzeke leşkerî ya derveyî dewletê tevdigeriyan, îro di nav avahiya leşkerî ya dewleteke din de tên entegrekirin. Û şervanê ku duh bi dewletê re şer dikir, dikare sibê bibe parçeyek ji nîzama ewlehiyê ya dewletê.
Îroniya herî mezin a şer ev e:
Dijmin ne tenê têk diçe.
Carinan ji nû ve tê pênasekirin.
Carinan ji nû ve tê rêxistinkirin.
Carinan unîformaya dewleteke din li xwe dike.
Û carinan dibe parçeyeke nerasterast a mîmariya ewlehiyê ya herêmî ya wê nîzama ku pêncî salan li hember wê şer kiriye.
Va ye ji ber vê yekê em êdî tenê:
“PKKê çi kir?” napirsin.
Pirsa sereke ev e:
“Tiştên ku PKKê kirin, di dawiyê de hatin kêrî kê?”
Bersiva me neguheriye:
Dîrok ji niyetan bêtir bi encaman re hesabê xwe dike.
Agirê ku pêncî salan li hundir şewitî, di dawiyê de veguheriye yek ji sotemeniyên kapasîteya hêza herêmî ya Tirkiyeyê. Û niha çirûskên dawî yên wî agirî jî di nav nîzameke jeopolîtîk a nû de ji nû ve tên teşekirin.
“Sefera” pêncî salî ya PKKê, di dawiyê de veguheriye yek ji amûrên xurtkirina rewatiya Tirkiyeyê û pêşxistina meşa wê ya hêza herêmî.
Encam û Berpirsiyariya Welatparêzî
Bi kurtasî, ez difikirim ku Öcalan ajanekî T.C. ye û ji bo ku rê li ber netewebûna kurd a ku pêş diket were girtin û heman têgihiştin li parçeyên din ên Kurdistanê jî bê bicihanîn, rêxistineke wek PKKê ku wekî perde were bikaranîn da damezrandin û ew li serê wê rûniştand.
Bi vê yekê T.C.yê hem artêşa xwe bi her cure taktîkên şer perwerde kir, hem jî gav bi gav nêzîkî armanca xwe bû. Ma Öcalan bi devê xwe negot ku di nav Ülkü Ocakları de perwerde dîtiye?
Ma nebe ku tevgera Apoîst, ku wek aparatekî şerê sar hatibû honandin, wek dawîn rêxistina gladyoyê ya ku hat belavkirin, erka xwe bi cih anîbe?
Hasilî, gotina me ev e; armanc û mebestên mêtingerên me li holê ne. Hemû ev destnîşankirinên ku me kirin û tabloya jeopolîtîk a ku me derxist holê, vê rastiya sade piştrast dikin.
Wê demê divê em çi bikin?
Wek welatparêzên neteweyî, divê em bêyî ku bêtir wext winda bikin, dest bi rêxistinkirineke cidî bikin. Tengasiya sereke ya me welatparêzan a ku pişta me xwar dike, bêrêxistinî, bêrêxistinî û dîsa bêrêxistinî ye.
لە جەنگی کۆنترۆڵکراوەوە بۆ ڕۆڵی دامەزرێنەری سیستەمی ناوچەیی
پەنجا ساڵەی ململانێی تورکیا و پەکەکە، کێشەی دەوڵەتبوونی باشووری کوردستان و پارادۆکسی مێژوویی بزووتنەوەی کورد
دەکرێت بگوترێت کە ڕوونکردنەوەی مێژووی نزیکەی پەنجا ساڵەی ململانێی تورکیا-پەکەکە تەنیا بە یەکێک لە دوو ناونیشانی “ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆر” یان “خەباتی ئازادیی کورد” بەس نییە.
لێرەدا ئەو پرسیارەی کە بەڕاستی دەبێت بکرێت ئەمەیە:
دەوڵەتی کۆماری تورکیا، لە کاتێکدا توانای سەربازی، ئابووری، تەکنەلۆجی و هەواڵگریی چەندین قات لە توانای پەکەکە زیاتر بوو، بۆچی نزیکەی نیو سەدە ئەم جەنگەی درێژە پێدا؟
لە کاتی کردنی ئەم پرسیارەدا، بانگەشەیەکی وەک “دەوڵەتی تورک پەکەکەی دامەزراند” ناکرێت. بانگەشەیەکی لەو جۆرە، جگە لەوەش، پێویستی بەوەیە بە بەڵگەی زۆر بەهێزتر و ڕاستەوخۆتر بسەلمێنرێت.
ئەو تێزەی دەخرێتە ڕوو جیاوازترە:
تورکیا پەکەکەی تەنیا وەک هەڕەشەیەک کە دەبێت لەناو ببرێت سەیر نەکرد، بەڵکو وەک هەڕەشەیەک کە بۆ ماوەیەکی درێژ دەکرێت بەڕێوە ببرێت مامەڵەی لەگەڵ کرد.
دروستتریش ئەوەیە ئەمە ناو بنرێت “جەنگی کۆنترۆڵکراو”.
کۆنترۆڵکردنی جەنگێک بەو واتایە نییە کە دەوڵەت هەموو کردەوەکانی لایەنی بەرامبەر بەڕێوە دەبات. هەروەها بە تەنیا خۆی ئەوەش ناسەلمێنێت کە ڕێککەوتنێکی نهێنی لە نێوان دەوڵەت و ڕێکخراوەکەدا هەیە.
مەبەست لێرەدا ئەمەیە:
دەوڵەتێک، لە کاتێکدا توانای لەناوبردنی هەڕەشەیەکی هەیە، دەتوانێت سوود لەو دەرئەنجامە سیاسی، سەربازی و جیۆپۆلەتیکییانە وەربگرێت کە بەردەوامبوونی ئەو هەڕەشەیە لە چوارچێوەی سنوورێکی دیاریکراودا بەرهەمیان دەهێنێت.
پەیوەندیی تورکیا-پەکەکە دەبێت تا ڕادەیەکی زۆر لەم چوارچێوەیەدا بخوێنرێتەوە.
چونکە جەنگی پەکەکە تەنیا بوونی پەکەکەی دیاری نەکرد.
هاوکات توانای دەوڵەتی تورکیاشی گۆڕی.
لە ناوخۆدا، زەمینەی بۆ گەورەبوونی بیرۆکراسیی ئاسایش، ڕەواکردنی خەرجییە سەربازییەکان، فراوانبوونی توانای هەواڵگری و مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی کورد بۆ ماوەیەکی درێژ وەک کێشەیەکی ئاسایشی نەک وەک کێشەیەکی دیموکراتی و سیاسی خۆش کرد.
لە دەرەوەش، هەمان جەنگ بوو بە یەکێک لە پاساوە سەرەکییەکانی ڕەواکردنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی تورکیا بەرەو باشوور و باشووری ڕۆژئاوای کوردستان، بوونی سەربازیی لە دەرەوەی سنوور و هەژموونی ناوچەیی کە بەردەوام فراوانتر دەبوو.
جگە لەمەش، جەنگ لەگەڵ پەکەکە ڕۆڵێکی مێژوویی گرنگیشی لە پەرەسەندنی پیشەسازیی بەرگریی تورکیادا گێڕا.
بێگومان دروست نییە پەرەسەندنی پیشەسازیی بەرگریی تورک تەنیا بە جەنگی پەکەکەوە ببەسترێتەوە. زۆر هۆکاری وەک ئەندامێتی لە ناتۆدا، ئابڵووقەکانی دوای قوبرس، هەوڵدان بۆ سەربەخۆیی تەکنەلۆجی، ئامانجەکانی هەناردە و ژینگەی ئاسایشی ناوچەیی ڕۆڵیان لەم پەرەسەندنەدا گێڕا.
لە کاتێکدا ئەم پرۆسەیە لە ڕووی ئابوورییەوە باری قورسی خستە سەر شانی تورکیا، ئابووریی تورکیا لە بارودۆخی ئاساییدا لە ئاستێکدا نەبوو کە پرۆسە و بارێکی ئاڵۆزی لەو جۆرە هەڵبگرێت. بەو چەمکەی جێبەجێ کرا، لە لایەکەوە ئەزموونی جەنگ بەدەست دەهات و لە لایەکی ترەوە نوێکردنەوەی سەربازی دابین دەکرا.
ئۆپۆزیسیۆنی کۆمەڵایەتی و جەماوەری خەڵکی کە ڕۆژ بە ڕۆژ هەژارتر دەبوون، لەو پرۆسە “پڕ ململانێ”یەی کە ڕووی دەدا، بە مێتافۆرەکانی نیشتمان لە دەست دەچێت، دابەش دەبین، هەڵدەوەشێینەوە، وەک بڵێی کرانە نیشتمانپەرست. بە چەمکی جەنگی کۆنترۆڵکراو، لە لایەکەوە هاندان بۆ جەنگ ئاسایی کرایەوە و لە لایەکی ترەوە جەماوەری هەژاری خەڵکیش خرانە ژێر کۆنترۆڵەوە.
کەچی لە بارودۆخی ئاساییدا، دابینکردنی چەکداربوون و نوێبوونەوەیەکی ئەوەندە گران زۆر مومکین نەبوو. نابێت ئەوە پشتگوێ بخرێت کە بەم چەمکە، تورکیا لە لایەکەوە دەبێتە ئەکتەرێکی ناوچەیی و لە لایەکی ترەوە بە بێکاریگەرکردنی ئێران دەگاتە ئامانجە ستراتیژییە سەرەکییەکەی.
ئەم جەنگە درێژخایەنەی پەکەکە، لە فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە تا سیستەمەکانی هەواڵگری، لە جەنگی ئەلیکترۆنییەوە تا تەقەمەنیی ورد، لە ئۆتۆمبێلی زرێپۆشەوە تا سیستەمەکانی فەرماندەیی و کۆنترۆڵ، لە بوارێکی زۆر فراوانی تەکنەلۆجیای سەربازیدا داواکارییەکی بەردەوام و گەورەی دروست کرد.
بەم شێوەیە، ئەو توانایەی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پەکەکە پەرەی پێدرا، لەگەڵ تێپەڕبوونی کات بوو بە توانایەک کە لە پەکەکە تێپەڕی.
ئەو توانا سەربازییەی دژی پەکەکە پێکهێنرا، بوو بە یەکێک لە ژێرخانەکانی توانای هێزی ناوچەیی تورکیا.
بەم مانایە، ئەمە یەکێکە لە گرنگترین خاڵەکانی پرسە سەرەکییەکە.
باشە، هۆکاری ڕاستەقینەی هەموو ئەمانە چییە؟
خوێندنەوەی سیاسەتی تورکیا بەرامبەر کورد تەنیا لە ڕێگەی پەکەکەوە، دەبێتە هۆی ئەوەی وێنەیەکی جیۆپۆلەتیکیی گەورەتر لە بەرچاومان ون بێت.
چونکە پەکەکە ڕێکخراوێکی چەکدارە.
بەڵام باشووری کوردستان جوگرافیایەکی سیاسییە کە لەگەڵ تێپەڕبوونی کات دامەزراوەیی بووە.
دوای جەنگی کەنداوی 1991، توانای خۆبەڕێوەبەریی کوردانی عێراق پەرەی سەند، لە 1992دا پارتی و یەکێتی ئیدارەیەکی هاوبەشیان پێکهێنا، دەستووری 2005ی عێراقیش پێگەی دەستووریی حکوومەتی هەرێمی کوردستانی ناسی.
بۆیە ئەو پرسەی ڕووبەڕووی تورکیا بووەتەوە تەنیا بوونی چەکداریی پەکەکە نییە.
پێکهاتەیەکی سیاسیی کوردی لە ئارادایە کە جوگرافیایەکی دیاریکراو، دانیشتووان، پەرلەمان، حکوومەت، هێزی ئاسایش، سەرچاوەی ئابووری، نەوت و دەروازەی سنووریی هەیە و دەتوانێت پەیوەندیی نێودەوڵەتی دابمەزرێنێت.
لەم بارودۆخەدا، لە ڕوانگەی تورکیاوە، دەبێت ڕووبەڕووبوونەوەی پەکەکە و ئەگەری دەوڵەتبوون لە باشووری کوردستان لە یەکتر جیا بکرێنەوە.
پەکەکە هەڕەشەیەکی ئاسایشییە.
بەڵام سەربەخۆبوونی باشووری کوردستان هەڕەشەیەکی جیۆپۆلەتیکییە.
ئەم دووانە یەک شت نین.
دەتوانیت لەگەڵ ڕێکخراوێکی چەکداردا بجەنگیت.
دەتوانیت کادیرەکانی پاکتاو بکەیت.
دەتوانیت هێڵە لۆجستییەکانی بپچڕێنیت.
بەڵام پێکهاتەیەکی سیاسیی کوردی کە ڕێک لە تەنیشت سنوورەکەتەوە پێک دێت، بەرەبەرە دامەزراوەیی دەبێت و ڕەوایی نێودەوڵەتی بەدەست دەهێنێت، پرسێکی زۆر جیاواز دروست دەکات. چونکە ئەوەی لێرەدا باسی لێوە دەکرێت ئیتر تەنیا “تیرۆر” نییە. دەوڵەتبوونە.
ئەو گێڕانەوەیەی کە وەک بەڵگەنامەیەک ئەم جیاکارییە بە بەرچاوترین شێوە دەخاتە ڕوو، ئەو قسانەن کە دەدرێنە پاڵ جەنەڕاڵی خانەنشین تونجەر کلینچ.
لە نووسینەکەی ئیسماعیل بێشکچیدا ئەم دەربڕینانە دراونەتە پاڵ کلینچ:
“جەنگ لەگەڵ پەکەکە بۆ ئێمە زۆر گرنگ نییە، چونکە ئێمە ئەو جەنگە کۆنترۆڵ دەکەین. بەڵام مەترسیدارترین شت دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردستانە کە ئێستا لەسەر سنووری وڵاتەکەمان هێدی هێدی بنیات دەنرێت.”
بۆیە دۆزینەوەی تۆماری ڕەسەنی ئەم وتەیە گرنگییەکی تایبەتی هەیە. بەڵام ئەگەر وتەکە بە دروستی گوازرابێتەوە، ئەوا ئەو جیاکارییەی لە ناوەندی تێزەکەماندایە بە شێوەیەکی نائاسایی ڕوون دەخاتە ڕوو:
جەنگی پەکەکە دەکرێت کۆنترۆڵ بکرێت؛ بەڵام دەوڵەتبوونی کورد کە لەسەر سنوور گەشە دەکات، هەڕەشەیەکی ستراتیژیی گەورەترە.
ئەمەیە گرێی ئەو پرسەی کە ساڵانێکە هەوڵ دەدەین ڕوونی بکەینەوە.
هاوکاریکردنی کاتبەکاتی تورکیا لەگەڵ ئیدارەی بارزانیش لەم چوارچێوەیەدا ناکۆکی نییە. بە پێچەوانەوە، لۆژیکی ئەم سیاسەتە ڕوون دەکاتەوە.
تورکیا دەتوانێت دژی پەکەکە لەگەڵ ئیدارەی بارزانی هاوکاری بکات.
دەتوانێت سوود لە جەنگی بارزانی دژی پەکەکە وەربگرێت.
دەتوانێت پەیوەندیی ئابووری دابمەزرێنێت.
دەتوانێت بازرگانیی نەوت بکات.
دەتوانێت پەیوەندیی بەهێز لە نێوان هەولێر و ئەنقەرەدا پەرە پێ بدات.
بەڵام هاوکات دەتوانێت دژی سەرهەڵدانی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کورد بوەستێتەوە.
پێویست ناکات ئەمانە دژ بە یەکتر بن.
چونکە لێرەدا پرسی بنەڕەتی لەناوبردنی بواری سیاسیی کورد نییە، بەڵکو دیاریکردنی ئەوەیە کە ئەو بوارە بە چ شێوەیەک ڕێک بخرێت.
لە هەڵسەنگاندنێکی کۆنگرێسی ئەمریکا لە ساڵی 2003یشدا ئاماژە بەوە کراوە کە بوونی سەربازیی تورکیا لە باشووری کوردستان، جگە لە کۆنترۆڵکردنی پەکەکە، ئەرکی ترساندن و ڕاگرتنی کوردانی عێراقیشی هەبووە؛ و ئەنقەرە، لە کاتێکدا قبووڵی دەکات کە کوردانی عێراق دەوڵەتێکی دیفاکتۆ پێکبهێنن، نایەوێت بەرەو سەربەخۆیی بچن.
ئەمە زۆر گرنگە.
چونکە لێرەدا دەبینرێت کە ئەولەویەتی دەوڵەت تەنیا پەکەکە نییە.
دەوڵەتبوونی کورد وەک پرسێکی جیۆپۆلەتیکیی فراوانتر لە پەکەکە دەردەکەوێت. دوای 2003 ئەم پرسە زیاتر ڕوون بووەوە. لەگەڵ داگیرکردنی عێراق، پێگەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بەهێزتر بوو.
دەستووری 2005 هەرێمی کوردستانی لە چوارچێوەی پێکهاتەی فیدراڵیی عێراقدا بە شێوەیەکی دەستووری ناسی.
لە ڕوانگەی تورکیاوە، ئیتر تەنیا ڕێکخراوێکی چەکدار لە بەرامبەردا نەبوو. لە بەرامبەردا ئیدارەیەکی هەرێمیی کوردی هەبوو کە پێگەی دەستووریی هەبوو. بۆیە سیاسەتی تورکیاش لەگەڵ تێپەڕبوونی کات گۆڕا.
دەکرێت بە شێوەیەکی گشتی ئەمە بەم جۆرە بخوێنرێتەوە؛ لەناوبردن → کۆنترۆڵکردن → بەستنەوەی ئابووری → تێکەڵکردن لەناو سیستەمی ناوچەییدا.
ئەم سیاسەتە، لە کاتێکدا ئەگەری کوردستانێکی سەربەخۆی سنووردار دەکرد، دامەزراندنی پەیوەندیی بەهێزی ئابووری و ئاسایشیی لە نێوان حکوومەتی هەرێمی کوردستانی ئێستا و تورکیادا مومکین کرد. بۆیە هاوکاریکردنی ئەنقەرە لەگەڵ بارزانی، لەگەڵ نیگەرانیی ستراتیژیی بنەڕەتی سەبارەت بە دەوڵەتبوونی کورد ناکۆک نییە.
پێشهاتەکانی ساڵانی دواییی عێراقیش لەم ڕووەوە سەرنجڕاکێشن.
بڕیارەکانی دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق بە چەندین شێوە بواری جووڵەی دارایی، یاسایی و سیاسیی حکوومەتی هەرێمیان سنووردار کردووە.
بەتایبەتی ئەو بڕیارانەی پەیوەندییان بە داهاتی نەوت، بودجەی هەرێم و هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی کوردستانەوە هەبوو، دەسەڵاتە ناوەندییەکانی بەغدایان بەهێز کردووە.
ئێمە ئەم پرۆسەیە بەم شێوەیە سادە ناکەینەوە کە “حکوومەتی هەرێم لەناو دەبرێت”.
ئەوەی ئێمە دەیبینین جیاوازترە:
بواری جووڵەی فیدراڵیزمی کوردی کە دوای 2005 فراوان بوو، لە ڕێگەی توانای یاسایی و داراییی بەغداوە تەسک دەکرێتەوە.
هەم بە بارزانی و هەم بە تاڵەبانییەوە، هەتا توانای بڕیاردانی سەربەخۆی حکوومەتی هەرێم سنووردارتر بکرێت، ئەگەری دەوڵەتبوونی سەربەخۆش لاوازتر دەبێت.
دەکرێت وا بیر بکرێتەوە کە ئەم پرۆسەیە تا ڕادەیەکی زۆر لەگەڵ بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی تورکیادا یەک دەگرێتەوە.
پێشهاتەکانی سووریاش بەشێکی تری هەمان وێنە گەورەکەن.
دوای 2012، ئەو پێکهاتە سیاسییە خۆبەڕێوەبەرەی لە باکووری سووریا بە پێشەنگایەتیی کورد پەرەی سەند، لە ڕوانگەی تورکیاوە بوو بە شتێکی قبووڵنەکراو.
پەیوەندیی ئەمریکا لەگەڵ هەسەدە/یەپەگە دژی داعش، کێشەی جددیی لە پەیوەندییەکانی ئەنقەرە-واشنتندا دروست کرد.
تورکیاش لە ڕۆژئاوا یەک لە دوای یەک ئۆپەراسیۆنی سەربازیی ئەنجام دا و لە باشووری سنوورەکەیدا بوونێکی سەربازیی هەمیشەیی دروست کرد.
بەپێی خوێندنەوەی من، لێرەشدا پرسی بنەڕەتی تەنیا خودی پەکەکە نییە.
پرسەکە دامەزراوەییبوونی بوارێکی سیاسیی دووەمی کوردییە ڕێک لە باشووری سنووری تورکیادا.
بانگەوازی ئۆجالان لە 27ی شوباتی 2025دا بۆ پەکەکە بۆ چەکدانان و هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراوەکە، لەم ڕووەوە خاڵێکی وەرچەرخانی گرنگە. چونکە کۆتاییهاتنی ململانێی چەکداری لە تورکیا و داهاتووی پێکهاتەی سیاسی و سەربازیی کورد لە سووریا بە تەواوی لە یەکتر سەربەخۆ نین.
دوای 2025، ئاراستەیەکی مێژوویی بەهێز دروست بووە بەرەو ئەوەی مۆدێلی ڕۆژئاوا لە سووریا بەرەبەرە بکوژێنرێتەوە.
کوردانی ڕۆژئاوا، بۆ پاراستنی بواری سیاسیی خۆیان لەناو دەوڵەتێکدا کە زۆرینەی عەرەبی تێدایە، لەوانەیە ناچار بن زیاتر و زیاتر سازش بکەن. و هەر سازشێک دەکرێت ڕێگە بۆ سازشێکی نوێ خۆش بکات.
لە کۆتاییی ئەم پرۆسەیەدا، لەوانەیە لە جیاتی مۆدێلێکی سیاسیی سەربەخۆ، بوونێکی کوردی کە سنوورەکانی تەسک کراونەتەوە لەناو دەوڵەتی ناوەندیی سووریادا سەر هەڵبدات. بەداخەوە، ئەمڕۆ هێزی چەکداریی ڕۆژئاوا بە تەواوی خۆی ڕادەستی ڕژێمی سووریا کرد و پاکتاو کرا.
بەڵام ڕەهەندی ئێران جیاوازترە.
دیسان ئەو شتەی کە پێویستە بە تایبەتی لەسەری ڕابوەستین ئەمەیە: دەتوانین بڵێین کە لە کاتێکدا ئێران لە سووریا لە یاری دەخرێتە دەرەوە، تورکیا هەروەک چۆن بووە بە پارێزەری نوێی سووریا، لەناو عێراقیشدا بە ڕێگەیەکی هاوشێوە بەرەو پێش دەچێت. مەبەست ئەوەیە کە دەیانەوێت عێراق لە ناوەوە بخرێتە ژێر فشار، لە ئێران دوور بخرێتەوە و بخرێتە ناو ناوچەی کاریگەریی تورکیاوە. بڕوامان وا نییە کە بۆ ئەوەی بڵێین لەم بارەیەوە ئەرکێکی وەک ڕۆڵی ئامراز بۆ کورد دیاری کراوە، پێویستمان بە بەڵگەهێنانەوەیەکی ئەوەندە زۆر بێت.
مەسەلەکە ئەوەیە کە تورکیا هەوڵ دەدات ئەوەی بە چەمکی جەنگی کۆنترۆڵکراو دەستی پێ کرد، بە هەمان ڕۆحی سنوورەکانی میساقی میللی کە لە دەیەی 1920دا بە کوردی فرۆشت، دووبارە بفرۆشێتەوە. نابێت ئەوەش لەبیر بکرێت کە دەیان ڕووناکبیری کوردستانی عوسمانی کە لە ڕابردوودا ئەم ڕۆڵی ئامرازەیان گێڕا، دواتر لە سێدارە دران.
هەروەها نابێت ئەو بارودۆخەی شێخ مەحموودی بەرزنجی کەوتە ناوییەوە لەبیر بکرێت. بە شێوەیەکی بابەتی، تورکیا تەنیا یارییەکی فرەڕەهەند ناکات بۆ دەستگرتن بەسەر ناوچە مێژووییەکانی کاریگەری لە نێوان خۆی و ئێراندا، بەڵکو بە خێرایی بەرەو دەرئەنجامەکانی ئامادەکارییەکی پەنجا ساڵەی ئەرکانی سوپا دەڕوات. دەکرێت بگوترێت تورکیا پابەندی دوو شتە. سنوورەکانی قەسری شیرین، یان خەبات بۆ خستنە ژێر ناوچەی کاریگەریی خۆیەوەی ئەو سنوورانە. بەم مانایە، پژاک و پرسی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەوانەیە ئەو شوێنە بن کە گرێکە تێیدا دەکرێتەوە؛
پژاک پەیوەندیی مێژوویی و ڕێکخراوەیی لەگەڵ پەکەکە هەیە. سەرچاوەکانی ئەمریکاش لە ڕابردووەوە ئەم پەیوەندییە هەڵدەسەنگێنن.
بە بڕوای ئێمە، دوای پاکتاوکردنی پەکەکە، پێویست ناکات هەموو پێکهاتە چەکدارە کوردییەکان لە یەک کاتدا و بە هەمان ڕێگە لەناو ببرێن.
لێکجیاکردنەوەی بزووتنەوە کوردییەکان لە یەکتر، دەکرێت بۆ دەوڵەتە جیاجیاکان لە ڕووی ستراتیژیی ئاسایشی خۆیانەوە دەرئەنجامی جیاواز بەرهەم بهێنێت.
بۆیە ئەوەی کە کادیرەکانی پەکەکە و وزە سیاسییەکەی لە داهاتوودا بەرەو چ جوگرافیایەک ئاراستە دەبن، بەتایبەتی لە سێگۆشەی ئێران-عێراق-تورکیادا، پرسێکە کە پێویستی بە لێکۆڵینەوەیەکی تایبەت هەیە.
لێرەدا باس لە ڕاستییەکی یەکلاکراوە ناکەم، بەڵکو باس لە گریمانەیەکی جیۆپۆلەتیکی دەکەم کە پێویستە تاقی بکرێتەوە.
جگە لە هەموو ئەمانە، پێویستە گۆڕانی توانای سەربازیی تورکیا لە دەرەوەی سنووریش لەبەرچاو بگیرێت.
ئەو توانای ئۆپەراسیۆنی دەرەوەی سنوورەی بە پاساوی ڕووبەڕووبوونەوەی پەکەکە پێکهێنرا، لەگەڵ تێپەڕبوونی کات بووەتە توانایەک کە لە پەکەکە تێپەڕیوە.
ئەمڕۆ ڕوونکردنەوەی بوونی سەربازیی تورکیا لە عێراق و سووریا تەنیا لە ژێر ناونیشانی “ڕووبەڕووبوونەوەی پەکەکە”دا بەس نییە.
تورکیا ئیتر هێزێکە کە دەتوانێت لە دەرەوەی سنوورەکانی بوونی سەربازیی درێژخایەن بپارێزێت، لەگەڵ ئەکتەرە خۆجێییەکان پەیوەندیی ئاسایشی دابمەزرێنێت و ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر پێشهاتە ناوچەییەکان دابنێت.
بۆیە یەکێک لە گرنگترین دەرئەنجامە مێژووییەکانی جەنگی پەکەکە ئەمەیە:
لە کاتێکدا هەڕەشەکە بچووک دەبووەوە، توانای دەوڵەت گەورە بووە.
ئەم ڕستەیە لەوانەیە کورتترین پوختەی پرۆسە پەنجا ساڵەکە بێت.
گۆڕانکاریی سیاسیی ناوخۆی تورکیاش بە دابڕاو لەم پرۆسەیە بیری لێ ناکەینەوە.
هەڕەشەی پەکەکە بە شێوەیەکی بەرچاو بەشداریی لە فراوانبوونی بیرۆکراسیی ئاسایشی دەوڵەت و زیادبوونی قورسایی تێگەیشتنی ئاسایشگەرایانەی بەڕێوەبردن لەسەر کۆمەڵگە کرد.
ئەو ئاماژەیەی کە بە ڕۆمانی 1984ی ئۆروێڵ دەیکەین، بانگەشەی ئەوە نییە کە ڕژێمەکە ڕێک هەمان شتە.
ئێمە لێرەدا مەبەستمان ئەوەیە کە پەیوەندییەکانی هاووڵاتیبوون، ناسنامە، ئاسایش و دەوڵەت و کۆمەڵگە بەرەبەرە لەناو لۆژیکێکی چڕتری چاودێریدا شێوە دەگرن.
جەنگی پەکەکە تاکە هۆکاری بەرەو ئۆتۆریتاریزم چوونی تورکیا نییە. بەڵام بە بڕوای ئێمە یەکێک لە کەرەستە گرنگەکانی بووە.
کاتێک هەموو ئەم وێنەیە کۆ دەکەینەوە، پارادۆکسێکی جددی سەبارەت بە ڕۆڵی مێژوویی پەکەکە دەبینرێت.
پەکەکە خۆی لە چوارچێوەی ئازادیی کورد و ڕزگاریی سیاسیی گەلی کورددا پێناسە کرد. بەڵام کاتێک دوای پەنجا ساڵ سەیری ئەو وێنەیە دەکەین کە دەرکەوتووە، بۆشاییەکی گەورە لە نێوان ئامانجە سیاسییەکانی و دەرئەنجامە مێژووییەکانیدا دەبینرێت.
بۆ ئێمە پرسیاری بنەڕەتی ئیتر:
“پەکەکە چی دەویست؟” نییە.
پرسیاری “لە کۆتاییی ئەو جەنگەی پەکەکە بەڕێوەی برد چی سەری هەڵدا؟”یە.
چونکە ئەمڕۆ تورکیا؛
- توانایەکی سەربازیی بەهێزتر،
- پیشەسازییەکی بەرگریی پێشکەوتووتر،
- توانایەکی فراوانتری ئۆپەراسیۆنی دەرەوەی سنوور،
- ناوچەیەکی هەژموونی فراوانتر لە عێراق و سووریا،
- پێگەیەکی جیۆپۆلەتیکیی بەهێزتری لەسەر کۆریدۆرەکانی وزە و بازرگانی هەیە.
دەتوانین بڵێین کە بە شێوەیەکی بابەتی، تورکیا تەنیا سایکس-پیکۆیەکی شەلی لە بەرژەوەندیی خۆیدا دروست نەکردووە، بەڵکو لەسەر هێڵی سنووری قەسری شیرین ناوچەیەکی کاریگەریی پێکهێناوە و حەوشەیەکی پشتەوەی بۆ خۆی دروست کردووە.
هیچ یەک لەم پێشهاتانە تەنیا بە پەکەکەوە نابەستینەوە.
بەڵام بە ئاسانی دەتوانین بڵێین کە جەنگی پەکەکە یەکێک بووە لە گرنگترین توخمەکانی ئەو ژینگە مێژووییەی کە هەموو ئەم گۆڕانکارییانەی تێدا ڕوویان دا. پەکەکە بە ڕادەیەکی زۆر ئەو هەستە دروست دەکات کە یەکێک بووە لە ئامێرە قووڵەکانی سەردەمی جەنگی سارد.
بۆیە ئەو دەرئەنجامەی پێی گەیشتووین ئەمەیە:
بەناو بزووتنەوەیەکی ئازادیخوازیی کورد بوو.
لە کۆتاییی پەنجا ساڵدا، بوو بە یەکێک لە گەورەترین ئامرازەکان کە خزمەتی ژاندارمەی ئاسایشی هێڵەکانی بازرگانی و وزەی جیهانی، بوون بە ئەکتەرێکی ناوچەییی پیشەسازیی بەرگریی تورک و فراوانبوونی ناوچەی هەژموونی دەوڵەتی کۆماری تورکیای کرد.
دەربڕینی “بەناو” لێرەدا بەو مانایە نییە کە پەکەکە خۆی وەک بزووتنەوەی ئازادیخوازی پێناسە نەکردووە. بە پێچەوانەوە، ئاماژە بە ناکۆکیی نێوان بانگەشە سیاسییەکەی و دەرئەنجامە مێژووییەکەی دەکات.
نیەتی بزووتنەوەیەک دەکرێت شتێک بێت و دەرئەنجامە مێژووییەکەی شتێکی تر. مێژوو زۆربەی جار زیاتر لەگەڵ دەرئەنجامەکان حیساب دەکات تا لەگەڵ نیەتەکان.
پێگەی ئەمڕۆی ئۆجالان ئەم پارادۆکسە مێژووییە زیاتر دەردەخات.
ئۆجالان، کە جارێک وەک یەکێک لە گەورەترین دوژمنانی کۆماری تورکیا پێناسە دەکرا، ئەمڕۆ لە پرۆسەی چەکدانان و خۆهەڵوەشاندنەوەی پەکەکەدا وەک ئەکتەرێکی سیاسیی ناوەندی دەرکەوتووە.
ئێمە ئەمە تەنیا وەک “ئاشتی” ناخوێنینەوە.
بۆ ئێمە پرسیاری سەرەکی ئەمەیە:
لە کۆتاییی ئەم ئاشتییەدا چ جۆرە سیستەمێکی سیاسی سەر هەڵدەدات؟
ئەگەر ئەو سیستەمەی سەر هەڵدەدات، لەگەڵ پاکتاوکردنی پەکەکە، بەرەو پاراستنی توانای سەربازیی تورکیا، تەسکبوونەوەی بواری سیاسیی کورد لە سووریا، کەمبوونەوەی بواری جووڵەی کوردستانی عێراق لە بەرامبەر دەسەڵاتی ناوەندیدا و پاراستنی هەژموونی ناوچەییی تورکیا بڕوات، ئەوا لێرەدا تەنیا باس لە کۆتاییهاتنی جەنگ ناکەین.
باس لە دامەزراندنی سیستەمێکی جیۆپۆلەتیکیی نوێ دەکەین کە جەنگەکە بەرهەمی هێناوە. بۆیە لە ڕوانگەی ئێمەوە ڕۆڵی ئەمڕۆی ئۆجالان زۆر پارادۆکسییە: سەرکردەی دامەزرێنەری جەنگەکە، بووە بە یەکێک لە ئەکتەرە ناوەندییەکانی پاکتاوکردنی ئەو پێکهاتەیەش کە خۆی دایمەزراندبوو.
ئێمە وشەی “ئەجێنت” لێرەدا بە مانای یاسایی یان هەواڵگری بەکار ناهێنین. مەبەستی ئێمە بوون بە هەڵگر یان جێبەجێکاری پرۆسەیەکی ستراتیژییە. ئەگەرنا بانگەشەیەکی ئەزموونی بە شێوەی “ئۆجالان ئەجێنتی دەوڵەتە” دێتە ئاراوە کە پێویستە بە جیا بسەلمێنرێت.
ئەم تێزە پێویستی بەوە نییە. ئەوەی ئێمە دەیڵێین سادەترە:
ئەگەر سەرکردەی دامەزرێنەری بزووتنەوەیەک، دوای پەنجا ساڵ، لە ناوەندی ئەو پرۆسەی پاکتاوکردنەی هەمان بزووتنەوەدا جێگیر بووبێت کە دەوڵەت دیاری کردووە، ئەوا ئەم بارودۆخە لە ڕووی سەربەخۆیی مێژوویی بزووتنەوەکەوە پارادۆکسێکی نائاساییە کە پێویستی بە ڕوونکردنەوە هەیە.
نموونەی ڕەمەزان قادیرۆڤ لە سیاسەتی ڕووسیا بەرامبەر چیچانستانیش لەم ڕووەوە گرنگییەکی تایبەتی هەیە. پەیوەندیی نێوان ئەو لایەنانەی لە کاتی جەنگەکانی ڕووسیا و چیچاندا دژ بە یەکتر دەجەنگان، لە ساڵانی دواتردا بە تەواوی گۆڕا بۆ شێوەیەکی جیاواز.
قادیرۆڤ بوو بە سەرۆکی ئیدارەیەکی چیچانی کە سەر بە کرێملین بوو، و بەشێکی گرنگی جەنگاوەرە چیچانییەکان خرانە ناو سیستەمی سەربازی و ئاسایشیی ڕووسیاوە. یەکەکانی چیچانیی سەر بە قادیرۆڤ دواتر لە جەنگی ڕووسیا لە ئۆکرانیادا بەکار هێنران.
لێرەدا بانگەشەی ئەوە ناکەین کە تورکیا و ڕووسیا، یان پەکەکە و جەنگی چیچان، ڕێک وەک یەک وان.
مانای بەراوردکارییەکە لە شوێنێکی ترە:
دەوڵەتەکان هەندێک جار تەنیا بزووتنەوە چەکدارەکان تێک ناشکێنن؛ دەتوانن سەرچاوەی مرۆیی، توانای ڕێکخراوەیی و ناسنامەی جەنگاوەریی ئەو بزووتنەوانە دووبارە لەناو سیستەمە ئاسایشییەکانی خۆیاندا جێگیر بکەنەوە.
بۆیە دەبێت بیر لەوە بکرێتەوە کە ڕۆڵی ئەمڕۆی ئۆجالان لە پرۆسەی چەکدانان و هەڵوەشاندنەوەی پەکەکەشدا لەم ڕووەوە هەڵبسەنگێنرێت.
ئیتر پرسەکە تەنیا ئەوە نییە کە ئایا پەکەکە دەجەنگێت یان نا.
پرسەکە ئەوەیە کە توانای جەنگاوەری و کادیرەکانی پەکەکە لەمەودوا لەناو چ سیستەمێکی ناوچەییدا بەکار دەهێنرێن.
پێشهاتەکانی سووریا ئەم پرسیارەیان گرنگتر کردووە. تێکەڵکردنی هێزە چەکدارە کوردییەکان لەگەڵ پێکهاتەی دەوڵەتی سووریادا ئیتر پرۆسەیەکی واقیعییە. هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە وەک هێزێکی سەربازیی سەربەخۆ و تێکەڵکردنی کادیرەکانی لەناو پێکهاتەی سەربازیی دەوڵەتی سووریادا، نیشانی دەدات کە قۆناغێک کۆتایی هاتووە.
لێرەدا ئیتر تەنیا باس لە چەکدانانی ڕێکخراوێک ناکەین. باس لە گواستنەوەی سەرچاوەیەکی مرۆیی سەربازی بۆ ناو پێکهاتەی دەوڵەت دەکەین. ئەو کادیرانەی دوێنێ وەک هێزێکی سەربازیی جیا لە دەوڵەتی سووریا جووڵەیان دەکرد، ئەمڕۆ لەناو پێکهاتەی سەربازیی دەوڵەتی سووریادا ئەرک وەردەگرن.
بۆیە لە ڕوانگەی ئێمەوە هاوتەریبییەکی مێژوویی گرنگ لە نێوان نموونەی قادیرۆڤ و پێشهاتەکانی سووریادا هەیە.
هەمان ڕووداو نییە. هەمان ئەکتەرەکان نین.
بەڵام ئەو میکانیزمەی دەردەکەوێت هاوشێوەیە:
جەنگاوەری کۆن دەبێتە کارمەندی سیستەمی ئاسایشیی نوێ.
لێرەوە دەرئەنجامێکی دوورتر وەردەگرین.
ئەگەر کادیرە چەکدارەکانی بزووتنەوەیەک لە کۆتاییی جەنگدا بە تەواوی لەناو نەبرێن، بەڵکو بگوازرێنەوە بۆ ناو پێکهاتە ئاسایشییەکانی دەوڵەتانی تر، ئەوا دەرئەنجامی جەنگەکە تەنیا “تێکشکان” نییە.
نابێت ئەوەش پشتگوێ بخرێت کە ئەمە تەنیا بە مانای بەستنەوەی ئەم کادیرانە و هێزە سەربازییەکە بە دامەزراوەیەکی فەرمیی دەوڵەتەوە نییە، بەڵکو هاوکات بە مانای ئەوەشە کە ئەو دەوڵەتەش بە مانایەک لە ژێر کۆنترۆڵدا دەهێڵرێتەوە. تێگەیشتن لە هاوسەنگیی هێزە بریکارەکان لەناو دەوڵەتدا، لە ڕێگەی لوبنان و عێراقەوە، دەبێت زەحمەت نەبێت.
دەکرێت بگوترێت ئەمە دووبارە ڕێکخستنەوەی سەرچاوەی مرۆیی جەنگاوەرە.
بۆیە ئێمە ئەمڕۆ داهاتووی کادیرە ئاپۆییەکان تەنیا بە پرسیاری “ئایا چەک دادەنێن؟” هەڵناسەنگێنین.
پرسیارەکە ئەمەیە: ئەم کادیرانە لەمەودوا لەناو سیستەمی ئاسایشیی کێدا جێگە دەگرن؟
لە سووریا نموونەی بەرجەستەی ئەمە دەبینین.
بەشێک لەو کادیرە چەکدارە کوردانەی کە ماوەیەک لەلایەن تورکیاوە وەک هەڕەشەی ئاسایشی دەبینران، ئێستا لەناو پێکهاتەی سەربازیی دەوڵەتی سووریادا جێگەیان گرتووە.
کات نیشانی دەدات کە ئەم پرۆسەیە لە ڕووی تەلارسازیی ئاسایشی ناوچەییی تورکیاوە چۆن کۆتایی دێت.
بەڵام ئەو ئاراستە مێژووییەی ئێمە دەیبینین ڕوونە:
جەنگاوەری کۆن، جگە لەوەی دەتوانێت ببێتە کارمەندی سیستەمی ئاسایشیی نوێ، دەشتوانێت ببێتە هێزی بریکاری ئەو هێزەی یارییەکە دادەڕێژێت. دەکرێت سەیری پێکهاتەکانی ئێران لە لوبنان و عێراق بکرێت.
هەر بۆیە نموونەی ڕووسیا-قادیرۆڤ و ئێران لە ڕوانگەی تورکیاوە تەنیا نموونەیەکی مێژوویی دوور نییە.
مۆدێلێکە.
لە ڕێگەی قادیرۆڤەوە، بەشێک لەم جەنگاوەرانە دواتر لە ئۆکرانیا بە ناوی ڕووسیاوە جەنگان.
ئێمە ئەگەری گۆڕانکارییەکی هاوشێوە لە ڕوانگەی تورکیاشەوە پشتگوێ ناخەین. ئەوەی کردی ئەوە بوو کە بەشێکی گرنگی ئەو جەنگاوەرە چیچانییانەی پێشتر دژی ڕووسیا جەنگابوون، لەناو سیستەمی ئاسایشی و سەربازیی خۆیدا دووبارە جێگیر بکاتەوە.
ئێرانیش لە لوبنان و عێراق هێزە بریکارەکانی خۆی لە ژێر چەتری دەوڵەتدا جێگیر کرد. کێ دەتوانێت بڵێت ئەو پێکهاتە سەربازییە کوردییەی کە ڕاگەیەنراوە لە سووریا لەگەڵ دامەزراوەکانی دەوڵەتدا تێکەڵ کراوە، سبەی نابێتە هێزێکی بریکار.
پێشبینیی ئێمە ئەمەیە:
پاکتاوکردنی پەکەکە لەوانەیە تەنیا بە مانای نەمانی پەکەکە نەبێت. لەوانەیە هاوکات بە مانای دابەشکردنی سەرچاوەی مرۆیی ئاپۆیی بێت بەسەر سیستەمە ئاسایشییە ناوچەییە نوێیەکاندا.
ئەم پرۆسەیە لە سووریا دەستی پێ کردووە.
لە داهاتوودا دەبینین کە ئەمە لە عێراق، سووریا و بوارە ناوچەییەکانی تردا چۆن پەرە دەسێنێت.
و ئەگەر بەشێک لەم کادیرانە بە پێکهاتە ئاسایشییەکانی هاوئاهەنگ لەگەڵ بەرژەوەندییە ناوچەییەکانی تورکیاوە ببەسترێنەوە، ئەوا جێگەی سەرسوڕمان نابێت کە هەندێک لەو ئاپۆییانەی دوێنێ دژی تورکیا جەنگان، سبەی ببنە توخمی ناڕاستەوخۆی سیستەمی ئاسایشی ناوچەییی تورکیا.
کاتێک ئێمە دەڵێین “سەربازە بەکرێگیراوەکانی تورکیا”، تەنیا مەبەستمان ئەو کەسانە نییە کە لە بەرامبەر مووچەدا لە سوپای تورکیادا خزمەت دەکەن. مەبەستمان فراوانترە:
بریتییە لە گۆڕانی سەرچاوەیەکی مرۆیی کە جارێک دژی تورکیا جەنگاوە، بۆ توانایەکی ئاسایشی کە لە سیستەمی جیۆپۆلەتیکیی نوێدا بە شێوەیەکی هاوئاهەنگ لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی تورکیا بەکار دەهێنرێت.
ئەگەر ئەمە ڕوو بدات، پارادۆکسە مێژووییەکە تەواو دەبێت. با هەموو ئەم پرۆسەیە بە مێتافۆرێکی تریش دەرببڕین:
کاتێک لەگەڵ ورچدا دەچیتە سەما، ورچ بڕیار دەدات کەی سەماکە کۆتایی بێت. مێژووی پەنجا ساڵەی پەکەکەیش بە بڕوای ئێمە پارادۆکسێکی لەو جۆرەی دروست کردووە.
لەوانەیە دەوڵەت لە سەرەتادا پەکەکەی وەک هەڕەشەیەک هەڵسەنگاندبێت کە دەکرێت بەڕێوە ببرێت.
بەڵام پەکەکەیش لەگەڵ تێپەڕبوونی کات مێژوو، کادیر، کولتووری سیاسی، پەیوەندیی نێودەوڵەتی و توانای سەربازیی خۆی پێکهێنا.
بۆیە ئەو جەنگەی لە سەرەتادا وا دەردەکەوت کە دەکرێت بەڕێوە ببرێت، لەگەڵ تێپەڕبوونی کات داینامیکی خۆی بەرهەم هێنا.
بەڵام تورکیاش لە هەمان پرۆسەدا گۆڕا. تورکیای 1984 و تورکیای ئەمڕۆ یەک شت نین. سوپا، هەواڵگری، پیشەسازیی بەرگری، تەکنەلۆجیا، پەیوەندییە ئابوورییەکان و توانای ئۆپەراسیۆنی ناوچەییی تورکیا ئەمڕۆ زۆر جیاوازترن. تورکیا ئیتر گەیشتووەتە توانایەکی دەوڵەتیی ئەوەندە بەهێز کە پێویستی بە پەکەکە بە شێوە کۆنەکەی نەبێت.
بۆیە کۆتاییهێنان بە جەنگ ئەمڕۆ مومکین بووە.
بۆ ئێمە قورسترین ئایرۆنیی چیرۆکە پەنجا ساڵەکە لێرەدایە.
ئەو بزووتنەوەیەی بە بانگەشەی ئازادیی کورد دەستی پێ کرد، لە کۆتاییدا بوو بە ئامرازێکی مێژوویی کە خزمەتی گەورەبوونی توانای سەربازیی تورکیا، بوونی پیشەسازیی بەرگرییەکەی بە ئەکتەرێکی ناوچەیی، فراوانبوونی هەژموونی سەربازیی لە عێراق و سووریا و گرتنەئەستۆی ڕۆڵێکی ناوەندیتری تورکیا لە ئاسایشی هێڵەکانی وزە و بازرگانیدا کرد.
و ئێستا باس لە پاکتاوکردنی هەمان بزووتنەوە دەکرێت.
بۆیە ئیتر تەنیا ناپرسین: “پەکەکە چی کرد؟”
پرسیاری سەرەکی ئەمەیە: “ئەوەی پەکەکە کردی لە کۆتاییدا بە کەڵکی کێ هات؟”
وەڵامی ئێمە ڕوونە: مێژوو زیاتر لەگەڵ دەرئەنجامەکان حیساب دەکات تا لەگەڵ نیەتەکان.
و ئەو دەرئەنجامەی ئێمە دەیبینین ئەمەیە: ئەو ئاگرەی پەنجا ساڵ لە ناوخۆدا دەسووتا، لە کۆتاییدا بووە بە یەکێک لە سووتەمەنییەکانی توانای هێزی ناوچەییی تورکیا.
ئەو ئاگرەی لە ناوەوە دەبرژا، لەگەڵ ڕووی ساردی ڕاستیدا یەکی گرتووە. و ئێستا وەک گڕێکی ڕاستەوخۆ، بێسانسۆر و سووتێنەر بەرەو دەرەوە دەردەچێت. ئەو ئاگرەی لە ناوەوە دەسووتێت، دەبێتە گڕی حەقیقەت.
لەوانەیە ئەمە تاڵترین ئایرۆنیی چیرۆکە پەنجا ساڵەکە بێت: سەرکردەی دامەزرێنەری جەنگەکە، لە کۆتاییدا بووە بە هەڵگری پاکتاوکردنی جەنگەکە. و ئەگەر پێویست بێت هەموو ئەم چیرۆکە لە یەک ڕستەدا دەرببڕین: “هەڵمەت”ە پەنجا ساڵەکەی پەکەکە، لە کۆتاییدا بووە بە یەکێک لە ئامرازەکانی ڕێپێوانی هێزی ناوچەییی تورکیا.
پرسیاری مێژوویی سەرەکیش ئیتر ئەمەیە: ئەو شتەی کە ئەو دوو لایەنەی نیو سەدە دژ بە یەکتر جەنگان، لە کۆتاییدا بەدەستیان هێنا چییە؟
ئەگەر وەڵامەکە تەنیا پاکتاوکردنی پەکەکە و کۆتاییهاتنی جەنگ نەبێت؛
ئەگەر ئەم پرۆسەیە پاراستنی توانای سەربازیی تورکیا، فراوانبوونی هەژموونی ناوچەیی، دووبارە سنووردارکردنەوەی بوارە سیاسییە کوردییەکان لە عێراق و سووریا و لکاندنی کادیرە جەنگاوەرە کۆنەکان بە سیستەمە ئاسایشییە ناوچەییە نوێیەکانیشی لەگەڵ خۆیدا بهێنێت؛ ئەوا ئەمە بەو مانایەیە کە ئێمە سەیری پەردەی کۆتاییی جەنگێکی پەنجا ساڵە ناکەین، بەڵکو سەیری دامەزراندنی ئەو سیستەمە نوێیە دەکەین کە جەنگەکە بەرهەمی هێناوە.
و لەوانەیە گەورەترین پارادۆکس ڕێک لێرەدا دەربکەوێت:
بزووتنەوەیەک کە بۆ کردنەوەی بوارێکی ئازادی بۆ خۆی دەستی بە جەنگ کرد، لە کۆتاییدا لەلایەن ئەو سیستەمە جیۆپۆلەتیکییەوە دووبارە شێوە دەدرێتەوە کە جەنگەکەی خۆی بەرهەمی هێناوە.
ئەو گۆڕانکارییەی ڕووسیا لە ڕێگەی قادیرۆڤەوە لە چیچانستان ئەنجامی دا و تێکەڵکردنی پێکهاتەی چەکداریی کورد لەگەڵ سوپای دەوڵەت لە سووریا، هەمان ڕووداوی مێژوویی نین.
هەمان ئەکتەرەکان نین.
بەڵام ئەو ڕاستییە هاوبەشەی هەردووکیان نیشانمانی دەدەن ئەمەیە: بزووتنەوە چەکدارەکان تەنیا بە جەنگان یان بە لەناوبران کۆتاییان نایەت. هەندێک جار بە خستنە ناو سیستەمی ئاسایشیی دەوڵەتێکی ترەوەی جەنگاوەرەکانیشیان کۆتاییان دێت.
لە نموونەی قادیرۆڤدا، بەشێک لەو جەنگاوەرە چیچانییانەی دوێنێ دژی ڕووسیا دەجەنگان، ئەمڕۆ لە ئۆکرانیا بە ناوی ڕووسیاوە دەجەنگن.
لە نموونەی سووریاشدا، ئەو کادیرانەی دوێنێ بەشێک بوون لە پێکهاتەی سەربازیی سەربەخۆی کورد، ئەمڕۆ دەخرێنە ناو پێکهاتەی سەربازیی دەوڵەتی سووریاوە.
بانگەوازی ئۆجالان بۆ پەکەکە بۆ چەکدانان و هەڵوەشاندنەوە و بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی پەکەکەیش، ڕەهەندی تورکیای ئەم گۆڕانکارییە گەورەیە پێکدەهێنن. بۆیە لە ڕوانگەی ئێمەوە ئیتر پرسەکە تەنیا:
پرسیاری “ئایا پەکەکە کۆتایی هات؟” نییە.
پرسی سەرەکی:
ئەو وزە سیاسی، ئەزموونی سەربازی، سەرچاوەی مرۆیی و توانای ڕێکخراوەییەی لە پەکەکە ماوەتەوە، لەناو چ سیستەمێکی ناوچەییی نوێدا بەکار دەهێنرێت؟
ئەمە ئەو پرسیارەیە کە کۆتاییی ڕاستەقینەی جەنگە پەنجا ساڵەکە دیاری دەکات.
و ئەگەر لە کۆتاییی ئەم پرۆسەیەدا هیچ بوارێکی سەربازیی سەربەخۆی کورد لە بەرامبەر تورکیادا نەمێنێت، ئەگەری سەربەخۆبوونی کوردستانی عێراق لاواز ببێت، پێکهاتەی سەربازیی کورد لە سووریا لەگەڵ دیمەشقدا تێکەڵ ببێت، توانای سەربازیی تورکیا لە دەرەوەی سنوور بپارێزرێت و کادیرە جەنگاوەرە کۆنەکان بەسەر سیستەمە ئاسایشییە ناوچەییە نوێیەکاندا دابەش بکرێن؛
ئەوا ئیتر مومکین نابێت مێژووی پەنجا ساڵەی پەکەکە تەنیا وەک مێژووی یاخیبوونێک، خۆڕاگرییەک یان چیرۆکێکی ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆر بخوێنرێتەوە.
ئەم مێژووە، هاوکات، بریتییە لە مێژووی گەورەبوونی توانای دەوڵەتێک، دامەزراندنی سیستەمێکی هێزی ناوچەیی و دووبارە دابەشکردنەوەی سەرچاوەی مرۆیی جەنگاوەر بەسەر پێکهاتە جیۆپۆلەتیکییە نوێیەکاندا.
ئەمەیە ئەو پارادۆکسە مێژووییەی ئێمە دەیبینین.
ئەو بزووتنەوەیەی جارێک دژی کۆماری تورکیا دەجەنگا، ئەمڕۆ لە ناوەندی پاکتاوکردنی پێکهاتە چەکدارەکەی خۆیدا جێگیر بووە.
ئەو کادیرە چەکدارە کوردانەی جارێک وەک هێزێکی سەربازیی نادەوڵەتی جووڵەیان دەکرد، ئەمڕۆ لەگەڵ پێکهاتەی سەربازیی دەوڵەتێکی تردا تێکەڵ دەکرێن. و ئەو جەنگاوەرەی دوێنێ لەگەڵ دەوڵەت دەجەنگا، سبەی دەتوانێت ببێتە بەشێک لە سیستەمی ئاسایشیی دەوڵەت.
گەورەترین ئایرۆنیی جەنگ ئەمەیە:
دوژمن تەنیا تێک ناشکێنرێت.
هەندێک جار دووبارە پێناسە دەکرێتەوە.
هەندێک جار دووبارە ڕێک دەخرێتەوە.
هەندێک جار یونیفۆرمی دەوڵەتێکی تر لەبەر دەکات.
و هەندێک جار دەبێتە بەشێکی ناڕاستەوخۆی تەلارسازیی ئاسایشی ناوچەییی ئەو سیستەمەی پەنجا ساڵ دژی جەنگا.
هەر بۆیە ئیتر تەنیا:
“پەکەکە چی کرد؟” ناپرسین.
پرسیاری سەرەکی ئەمەیە:
“ئەوەی پەکەکە کردی لە کۆتاییدا بە کەڵکی کێ هات؟”
وەڵامی ئێمە نەگۆڕاوە:
مێژوو زیاتر لەگەڵ دەرئەنجامەکان حیساب دەکات تا لەگەڵ نیەتەکان.
ئەو ئاگرەی پەنجا ساڵ لە ناوخۆدا دەسووتا، لە کۆتاییدا بووە بە یەکێک لە سووتەمەنییەکانی توانای هێزی ناوچەییی تورکیا. و ئێستا دوایین پریشکەکانی ئەو ئاگرەش لەناو سیستەمێکی جیۆپۆلەتیکیی نوێدا دووبارە شێوە دەدرێنەوە.
“هەڵمەت”ە پەنجا ساڵەکەی پەکەکە، لە کۆتاییدا بووە بە یەکێک لە ئامرازەکانی ڕەوایی و ڕێپێوانی هێزی ناوچەییی تورکیا.
دەرئەنجام و بەرپرسیارێتیی نیشتمانپەروەرانە
بە کورتی، ئێمە پێمان وایە کە ئۆجالان ئەجێنتی کۆماری تورکیایە، و کۆماری تورکیا بۆ ڕێگرتن لە نەتەوەبوونی کورد کە لە گەشەکردندا بوو، و بۆ جێبەجێکردنی هەمان تێڕوانین لە پارچەکانی تری کوردستانیش، ڕێکخراوێکی ڕووپۆشی وەک پەکەکەی پێ دامەزراندووە و ئەوی لە سەری داناوە.
بەمە کۆماری تورکیا هەم سوپاکەی بە هەموو جۆرە تاکتیکێکی جەنگ ڕاهێنا و هەمیش هەنگاو بە هەنگاو لە ئامانجەکەی نزیک بووەوە. ئایا ئۆجالان خۆی بە زمانی خۆی نەیگوت کە لە ئۆلکو ئۆجاقلەری ڕاهێنانی بینیوە؟
ئایا مومکین نییە بزووتنەوەی ئاپۆیی، کە وەک ئامێرێکی جەنگی سارد داڕێژرابوو، ئەرکی خۆی وەک دوایین ڕێکخستنی گلادیۆ کە هەڵدەوەشێنرێتەوە جێبەجێ کردبێت؟
بە کورت و کرمانجی، ئەوەی دەمانەوێت بیڵێین ئەمەیە؛ ئامانج و مەبەستەکانی کۆلۆنیالیستەکانمان ئاشکران. هەموو ئەو دەستنیشانکردنانەی کردوومانە و ئەو وێنە جیۆپۆلەتیکییەی خستوومانەتە ڕوو، ئەم ڕاستییە ڕووتە پشتڕاست دەکەنەوە.
کەواتە دەبێت چی بکەین؟
وەک نیشتمانپەروەرانی نەتەوەیی، دەبێت بێ ئەوەی کاتی زیاتر بەفیڕۆ بدەین بەرەو ڕێکخستنێکی جددی بچین. بنبەستی سەرەکیی ئێمەی نیشتمانپەروەر کە پشتی چەماندووین، بێڕێکخراوەیی، بێڕێکخراوەیی و دیسان بێڕێکخراوەییە.