Eski Sovyet Kürtleri ve Kürt Dili
Kürt dili ve kültürünün komşu ülkelerde baskı altında olduğu bir dönemde, Sovyetler Birliği — özellikle Ermenistan — modern Kürtçe (Kurmancî) yazı dilinin temellerini attı ve onu korudu.
Eski Sovyetler Birliği Kürtleri, özellikle Ermenistan gibi Kafkasya cumhuriyetlerinden olanlar, Kürt dilinin —özellikle Kurmancî lehçesinin— korunması ve geliştirilmesinde belirleyici ve eşsiz bir rol oynamıştır. Kürt dili ve kültürünün Türkiye gibi ülkelerde baskı altına alındığı, asimile edilmeye çalışıldığı bir dönemde, Sovyetler Birliği Kürtçenin gelişimi için önemli bir rol üstlenmiştir.
Yazılı Dilin Standartlaşması ve Geliştirilmesi
Alfabenin Geliştirilmesi: Sovyetler Birliği'nde Kürtçe için standart bir yazı dili oluşturmak amacıyla önemli adımlar atıldı. 1921'de Tiflis'te, Ermeni alfabesi temelli bir Kürt alfabesi yayımlandı. 1928'de Sovyet hükümetinin kararıyla Kürt aydın Erebê Şemo ile Asurî bilim adamı İsahak Marogûlov Latin tabanlı Kürt alfabesini hazırlamaya başladılar. Bu alfabe 1929'da resmen kabul edildi ve "Şemo-Marogûlov Alfabesi" olarak bilinir. Bu alfabeyle basılan ilk kitap, 1929'da çıkan "Xwe bi Xwe Hînbûna Xwendina Nivîsara Kurmancî" (Kendi Kendine Kurmancî Okuma Öğrenme) adlı ders kitabıdır. Daha sonra 1929'da Sovyetler Birliği Kürtleri için Kürtçenin fonetik yapısını daha iyi yansıtan bir Latin alfabesi geliştirildi. Sonunda Kiril alfabesi temelli bir abece de oluşturuldu ve bu alfabe Ermenistan'daki Êzidî Kürtler tarafından bugün hâlâ kullanılmaktadır. Bu okuma-yazma çabaları, eğitim ve edebiyatın yaygınlaşmasında belirleyici oldu.
Dil Araştırmaları: Qanatê Kurdo ve Çerkez Bakayev gibi Sovyet Kürdologları Kürt dili üzerine önemli emek harcadılar. Dilbilgisi kitapları yazdılar, lehçeler üzerine araştırmalar yaptılar ve Arapça, Türkçe, Ermenice, Rusça gibi dillerin Kürtçenin gelişimine etkisini derinlemesine incelediler.
Kitap ve Gazete Yayıncılığı: Sovyet hükümeti Kürtçe kitap, ders kitabı ve gazetelerin basılmasını destekledi. En tanınmış gazetelerden biri olan "Riya Teze" (Yeni Yol), Erivan'da yayımlanıyordu ve Sovyetler Birliği'ndeki ilk Kürt edebiyat eserleri için bir platform oldu.
Sözlü Geleneğin ve Kültürel Kimliğin Korunması
Erivan Radyosu: Erivan Radyosu'nun Kürtçe yayını, Kürt kültürünün korunması ve yayılmasında ölçülmez bir rol oynadı. Kürtçenin Türkiye'de yasaklandığı bir dönemde radyo, Kürtleri ana dilleri, müzikleri ve halk gelenekleriyle birbirine bağlayan bir köprü oldu. Binlerce halk türküsü ve Kürt tiyatro oyunu kaydı bu radyonun arşivlerinde korundu.
Edebiyat: Sovyetler Birliği'nde yaşayan Erebê Şemo gibi Kürt yazarlar, Kürtlerin yaşam ve mücadelesini yansıtan önemli edebiyat eserleri yarattılar. Kitapları pek çok dile çevrildi ve Kürt edebiyatının daha geniş okur kitlelerine ulaşmasına yardımcı oldu.
Kültür Kurumları: Sovyetler Birliği'nde, özellikle Ermenistan'da, Kürt kültür ve eğitim kurumları kuruldu. Hatta Ermenistan Yazarlar Birliği bünyesinde Kürt yazarlara ayrılmış özel bir bölüm bile vardı.
Kısacası, eski Sovyet Kürtleri Kürt diline temel bir emek vermiştir. Modern bir yazılı dilin temellerini atmış, Kürtçe üzerine bilimsel araştırmaları geliştirmiş ve Kürt kimliğinin dünyanın diğer bölgelerinde sertçe bastırıldığı bir dönemde medya ve edebiyat yoluyla kültürel mirasın korunmasında belirleyici bir rol oynamıştır.
Kurdên Sovyeta berê û zimanê Kurdî
Di serdemekê de ku ziman û çanda Kurdî li welatên cîran dihatin çewisandin, Yekîtiya Sovyetê — bi taybetî Ermenistan — bingehên zimanekî nivîskî yê standard danîn û Kurmancî parast.
Kurdên Yekîtiya Sovyeta berê, bi taybetî yên ji komarên Qefqasyayê yên wekî Ermenistanê, di parastin û pêşxistina zimanê Kurdî de, nemaze zaravayê Kurmancî, roleke diyarker û bêhempa lîstine. Di serdemekê de ku ziman û çanda Kurdî li welatên wekî Tirkiyeyê dihatin çewisandin, asîmîlekirin, Yekîtiya Sovyetê ji bo geşkirina zimanê Kurdî de roleke girîng dîtiye.
Standardîzekirin û Pêşxistina Zimanê Nivîskî
Pêşxistina Alfabeyê: Li Yekîtiya Sovyetê ji bo afirandina zimanekî nivîskî yê standard ji bo Kurdî gavên girîng hatin avêtin. Di sala 1921'ê de li Tîflîsê elîfbeyeke Kurdî ya li ser bingeha alfabeya Ermenî hate weşandin. Di sala 1928an de, bi biryara hikûmeta Sovyetê, rewşenbîrê Kurd Erebê Şemo û zanyarê Asûrî Îsahak Marogûlov dest bi amadekirina alfabeya Kurdî ya Latînî kirin. Ev alfabe di sala 1929an de bi awayekî fermî hate qebûlkirin û wek "Alfabeya Şemo-Marogûlov" tê naskirin. Yekemîn pirtûka ku bi vê alfabeyê hate çapkirin, pirtûka fêrbûnê ya bi navê "Xɵ-xɵ hinbuna xandina nvisara kurmançi" (Xwe bi Xwe Hînbûna Xwendina Nivîsara Kurmancî) bû ku di sala 1929an de derket. Paşê, di sala 1929'an de, ji bo Kurdên Yekîtiya Sovyetê alfabeyeke latînî hate pêşxistin, ku struktura fonetîk a zimanê Kurdî baştir nîşan dida. Di dawiyê de, alfabeyeke Kîrîlî hate danîn, ku hîn jî ji aliyê Kurdên Êzidî yên li Ermenistanê ve tê bikaranîn. Ev hewldanên ji bo xwendin û nivîsandinê ji bo belavbûna perwerde û wêjeyê diyarker bûn.
Lêkolîna Ziman: Kurdologên Sovyetê yên wekî Qanatê Kurdo û Çerkez Bakayev di lêkolîna zimanê Kurdî de kedeke girîng dane. Wan rêziman nivîsandin, li ser zaravayan lêkolîn kirin û bandora zimanên din ên wekî Erebî, Tirkî, Ermenî û Rûsî li ser pêşketina zimanê Kurdî zêdetir vekolînê kirin.
Weşandina Pirtûk û Rojnameyan: Hikûmeta Sovyetê piştgirî da weşandina pirtûk, pirtûkên dersê û rojnameyan bi zimanê Kurdî. Yek ji rojnameyên herî navdar "Riya Teze" bû, ku li Êrîvanê dihate weşandin û ji bo berhemên yekem ên wêjeya Kurdî li Yekîtiya Sovyetê bû platformek.
Parastina Kevneşopiya Devkî û Nasnameya Çandî
Radyoya Êrîvanê: Beşa Kurdî ya Radyoya Êrîvanê di parastin û belavkirina çanda Kurdî de roleke bêpîvan lîst. Di serdemekê de ku zimanê Kurdî li Tirkiyeyê qedexe bû, radyo wek pirekê bû ku Kurd bi zimanê xwe yê zikmakî, muzîk û kevneşopiyên xwe yên gelêrî ve girêdida. Bi hezaran tomarên stranên gelêrî û lîstikên şanoyê yên Kurdî di arşîvên radyoyê de hatin parastin.
Wêje: Nivîskarên Kurd ên li Yekîtiya Sovyetê yên wekî Erebê Şemo berhemên wêjeyî yên girîng afirandin ku jiyan û têkoşîna Kurdan nîşan didan. Pirtûkên wan li gelek zimanan hatin wergerandin û bûn alîkar ku wêjeya Kurdî bigihîje xwendevanên berfirehtir.
Saziyên Çandî: Li Yekîtiya Sovyetê, bi taybetî li Ermenistanê, saziyên çandî û perwerdehiyê yên Kurdî hatin damezrandin. Tewra di nav Yekîtiya Nivîskarên Ermenistanê de beşeke taybet ji bo nivîskarên Kurd jî hebû.
Bi kurtasî, mirov dikare bibêje ku Kurdên Yekîtiya Sovyeta berê kedeke bingehîn dane zimanê Kurdî. Wan bingehên zimanekî nivîskî yê nûjen danîn, lêkolînên zanistî yên li ser Kurdî pêş xistin û di serdemeke ku nasnameya Kurdî li beşên din ên cîhanê bi tundî dihate çewisandin de, bi riya medya û wêjeyê di parastina mîrateya çandî de roleke diyarker lîstin.
کوردانی سۆڤیەتی پێشوو و زمانی کوردی
لە سەردەمێکدا کە زمان و کلتووری کوردی لە وڵاتانی دراوسێ دەچەوسێنرانەوە، یەکێتی سۆڤیەت — بە تایبەتی ئەرمەنستان — بناغەکانی زمانێکی نووسراوی ستانداردی کوردی (کرمانجی) دانا و پاراستی.
کوردانی یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو، بە تایبەتی ئەوانەی کۆمارەکانی قەفقاسیا وەک ئەرمەنستان، ڕۆڵێکی دیاریکەر و بێهاوتایان لە پاراستن و گەشەپێدانی زمانی کوردی، بە تایبەتی زاراوەی کرمانجی، گێڕاوە. لە سەردەمێکدا کە زمان و کلتووری کوردی لە وڵاتانی وەک تورکیا دەچەوسێنرانەوە و هەوڵی توانەوەیان دەدرا، یەکێتی سۆڤیەت ڕۆڵێکی گرنگی لە گەشەی زمانی کوردیدا گێڕاوە.
ستانداردکردن و گەشەی زمانی نووسراو
گەشەی ئەلفوبێ: لە یەکێتی سۆڤیەتدا بۆ دروستکردنی زمانێکی نووسراوی ستاندارد بۆ کوردی هەنگاوە گرنگەکان نران. لە ساڵی ١٩٢١دا لە تیفلیس ئەلفوبێیەکی کوردی لەسەر بنەمای ئەلفوبێی ئەرمەنی بڵاوکرایەوە. لە ساڵی ١٩٢٨دا، بە بڕیاری حکوومەتی سۆڤیەت، ڕۆشنبیری کورد ئەرەبێ شەمۆ و زانای ئاشووری ئیسحاق مارۆگووڵۆڤ دەستیان بە ئامادەکردنی ئەلفوبێی کوردی لاتینی کرد. ئەم ئەلفوبێیە لە ساڵی ١٩٢٩دا بە فەرمی پەسەند کرا و بە "ئەلفوبێی شەمۆ-مارۆگووڵۆڤ" ناسراوە. یەکەم پەرتووک کە بەم ئەلفوبێیە چاپ کرا، پەرتووکی فێرکاری بە ناوی "خو-خو هینبونا خاندنا نڤیسارا کرمانجی" (فێربوونی خوبەخۆی نووسینی کرمانجی) بوو کە لە ١٩٢٩دا دەرچوو. پاشان، لە ١٩٢٩دا، بۆ کوردانی یەکێتی سۆڤیەت ئەلفوبێیەکی لاتینی گەشە پێدرا کە ستراکچەری دەنگیی زمانی کوردی باشتر دەردەخست. لە کۆتاییدا ئەلفوبێیەکی کریلی دانرا، کە هێشتاش لە لایەن کوردانی ئێزدی لە ئەرمەنستانەوە بەکار دەهێنرێ. ئەم هەوڵانە بۆ خوێندن و نووسین بۆ بڵاوبوونەوەی پەروەردە و ئەدەب دیاریکەر بوون.
لێکۆڵینەوەی زمان: کوردناسانی سۆڤیەت وەک قاناتێ کوردۆ و چەرکەز باکایێڤ ماندووبوونێکی گرنگیان لە لێکۆڵینەوەی زمانی کوردیدا داوە. ئەوان ڕێزمانیان نووسی، لێکۆڵینەوەیان لەسەر زاراوەکان کرد، و کاریگەری زمانانی تر وەک عەرەبی، تورکی، ئەرمەنی و ڕووسی لەسەر گەشەی زمانی کوردی بە قووڵی شیکار کرد.
بڵاوکردنەوەی پەرتووک و ڕۆژنامە: حکوومەتی سۆڤیەت پشتگیری لە بڵاوکردنەوەی پەرتووک، پەرتووکی دەرسی و ڕۆژنامە بە زمانی کوردی کرد. یەکێک لە ناوبانگترین ڕۆژنامەکان "ڕیا تەزە" (ڕێگای نوێ) بوو، کە لە ئێرڤان بڵاو دەکرایەوە و بۆ یەکەم بەرهەمەکانی ئەدەبی کوردی لە یەکێتی سۆڤیەت بووە سەکۆیەک.
پاراستنی نەریتی زارەکی و ناسنامەی کلتووری
ڕادیۆی ئێرڤان: بەشی کوردی ڕادیۆی ئێرڤان ڕۆڵێکی بێ ئەندازەی لە پاراستن و بڵاوکردنەوەی کلتووری کوردیدا گێڕا. لە سەردەمێکدا کە زمانی کوردی لە تورکیا قەدەغە بوو، ڕادیۆ وەک پردێک بوو کە کوردانی بە زمانی دایکی، مۆسیقا و نەریتە گەلانییەکانیانەوە دەبەستەوە. بە هەزاران تۆماری گۆرانی گەلی و شانۆی کوردی لە ئەرشیڤی ڕادیۆدا پارێزراون.
ئەدەب: نووسەرە کوردەکانی یەکێتی سۆڤیەت وەک ئەرەبێ شەمۆ بەرهەمی ئەدەبی گرنگیان دروست کرد کە ژیان و تێکۆشانی کوردیان دەردەخست. کتێبەکانیان بۆ زۆر زمان وەرگێڕدران و یارمەتی ئەوەیان دا کە ئەدەبی کوردی بگاتە خوێنەرانی فراوانتر.
دامەزراوە کلتوورییەکان: لە یەکێتی سۆڤیەت، بە تایبەتی لە ئەرمەنستان، دامەزراوە کلتووری و پەروەردەییەکانی کوردی دامەزرێنران. تەنانەت لە یەکێتی نووسەرانی ئەرمەنستاندا بەشێکی تایبەت بۆ نووسەرە کوردەکان هەبوو.
بە کورتی، دەکرێ بوترێ کوردانی یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو ماندووبوونێکی بناغەییان بۆ زمانی کوردی داوە. ئەوان بناغەکانی زمانێکی نووسراوی نوێیان دانا، لێکۆڵینەوە زانستییەکانیان لەسەر کوردی پێش خست، و لە سەردەمێکدا کە ناسنامەی کوردی لە بەشەکانی تری جیهان بە توندی دەچەوسێنرایەوە، لە ڕێگەی میدیا و ئەدەبەوە ڕۆڵێکی دیاریکەریان لە پاراستنی میراتی کلتوورییدا گێڕا.
The Soviet-Era Kurds and the Kurdish Language
At a time when Kurdish language and culture were being suppressed in neighbouring states, the Soviet Union — especially Armenia — laid the foundations of a modern standard written Kurdish (Kurmanji) and safeguarded it.
The Kurds of the former Soviet Union, particularly those from the Caucasian republics such as Armenia, played a decisive and unparalleled role in the preservation and development of the Kurdish language — especially the Kurmanji dialect. In an era when the Kurdish language and culture were being repressed and forcibly assimilated in countries such as Turkey, the Soviet Union took on an important role in nurturing the growth of Kurdish.
Standardisation and Development of the Written Language
Development of the Alphabet: Significant steps were taken in the Soviet Union to create a standard written form of Kurdish. In 1921, in Tbilisi, a Kurdish alphabet based on the Armenian script was published. In 1928, by decision of the Soviet government, the Kurdish intellectual Erebê Şemo and the Assyrian scholar Isahak Marogulov began preparing a Latin-based Kurdish alphabet. This alphabet was officially adopted in 1929 and is known as the "Şemo–Marogulov Alphabet." The first book printed in this alphabet was a primer titled Xɵ-xɵ hinbuna xandina nvisara kurmançi (Self-Taught Kurmanji Reading), which appeared in 1929. Later that same year, a Latin alphabet better suited to the phonetic structure of Kurdish was developed for Soviet Kurds. A Cyrillic alphabet was eventually adopted as well, and is still used today by the Yezidi Kurds of Armenia. These literacy efforts were decisive for the spread of education and literature.
Linguistic Research: Soviet Kurdologists such as Qanatê Kurdo and Çerkez Bakayev made important contributions to the study of the Kurdish language. They wrote grammars, conducted research on dialects, and examined in depth the influence of other languages — Arabic, Turkish, Armenian and Russian — on the development of Kurdish.
Publishing Books and Newspapers: The Soviet government supported the publication of books, textbooks and newspapers in Kurdish. One of the most famous newspapers was Riya Teze ("The New Way"), published in Yerevan, which became a platform for the first works of Kurdish literature in the Soviet Union.
Preservation of Oral Tradition and Cultural Identity
Radio Yerevan: The Kurdish section of Radio Yerevan played an immeasurable role in preserving and disseminating Kurdish culture. At a time when the Kurdish language was banned in Turkey, the radio was a bridge that connected Kurds to their mother tongue, music and folk traditions. Thousands of recordings of Kurdish folk songs and theatre plays were preserved in the radio's archives.
Literature: Kurdish writers living in the Soviet Union, such as Erebê Şemo, created important literary works depicting the life and struggle of the Kurds. Their books were translated into many languages and helped bring Kurdish literature to a wider readership.
Cultural Institutions: In the Soviet Union, especially in Armenia, Kurdish cultural and educational institutions were established. There was even a special section for Kurdish writers within the Writers' Union of Armenia.
In short, the Kurds of the former Soviet Union made a foundational contribution to the Kurdish language. They laid the groundwork for a modern written language, advanced scholarly research on Kurdish, and — at a time when Kurdish identity was being harshly suppressed in other parts of the world — played a decisive role in preserving the cultural heritage through media and literature.
کردهای دوره شوروی و زبان کردی
در دورانی که زبان و فرهنگ کردی در کشورهای همسایه سرکوب میشد، اتحاد جماهیر شوروی — بهویژه ارمنستان — پایههای زبان نوشتاری استاندارد کردی (کرمانجی) را بنا نهاد و آن را پاسداری کرد.
کردهای اتحاد جماهیر شوروی سابق، بهویژه آنانی که اهل جمهوریهای قفقاز همچون ارمنستان بودند، در پاسداری و گسترش زبان کردی، بهویژه گویش کرمانجی، نقشی تعیینکننده و بیمانند ایفا کردهاند. در دورانی که زبان و فرهنگ کردی در کشورهایی مانند ترکیه سرکوب و آماج همانندسازی بود، اتحاد جماهیر شوروی برای رشد زبان کردی نقش پراهمیتی بر عهده گرفت.
استانداردسازی و گسترش زبان نوشتاری
گسترش الفبا: در اتحاد شوروی برای آفرینش یک زبان نوشتاری استاندارد برای کردی گامهای مهمی برداشته شد. در سال ۱۹۲۱ در تفلیس الفبایی کردی بر پایهٔ الفبای ارمنی منتشر شد. در سال ۱۹۲۸ به دستور حکومت شوروی، روشنفکر کرد عرب شمو و دانشمند آشوری اسحاق ماروگولوف تهیهٔ الفبای کردی لاتین را آغاز کردند. این الفبا در سال ۱۹۲۹ بهطور رسمی تصویب شد و با نام «الفبای شمو–ماروگولوف» شناخته میشود. نخستین کتاب چاپشده با این الفبا، کتاب آموزشی «خو-خو هینبونا خاندنا نڤیسارا کرمانچی» (آموزش خودخوان نوشتار کرمانجی) بود که در سال ۱۹۲۹ منتشر شد. سپس در همان سال ۱۹۲۹ برای کردهای شوروی الفبایی لاتین تدوین شد که ساختار آوایی زبان کردی را بهتر بازمینمود. سرانجام الفبایی سیریلیک نیز پدید آمد که تاکنون از سوی کردهای ایزدی ارمنستان به کار میرود. این کوششها برای خواندن و نوشتن، برای گسترش آموزش و ادبیات تعیینکننده بود.
پژوهش زبان: کردشناسان شوروی چون قاناتێ کوردو و چرکز باکایف در پژوهش زبان کردی تلاش گرانقدری بهخرج دادند. آنان دستور زبان نوشتند، بر گویشها پژوهش کردند و تأثیر زبانهای دیگر چون عربی، ترکی، ارمنی و روسی را بر تحول زبان کردی بهطور عمیق بررسی کردند.
انتشار کتاب و روزنامه: حکومت شوروی از انتشار کتاب، کتاب درسی و روزنامه به زبان کردی پشتیبانی کرد. یکی از مشهورترین روزنامهها «ریا تەزە» («راه نو») بود که در ایروان منتشر میشد و سکویی شد برای نخستین آثار ادبیات کردی در اتحاد شوروی.
پاسداری از سنت شفاهی و هویت فرهنگی
رادیو ایروان: بخش کردی رادیو ایروان نقشی بیاندازه در پاسداری و گسترش فرهنگ کردی ایفا کرد. در دورانی که زبان کردی در ترکیه ممنوع بود، رادیو پلی شد که کردها را با زبان مادری، موسیقی و سنتهای مردمیشان پیوند میداد. هزاران ضبط از ترانههای مردمی و نمایشهای کردی در آرشیو این رادیو پاسداری شدند.
ادبیات: نویسندگان کرد ساکن اتحاد شوروی، چون عرب شمو، آثار ادبی مهمی پدید آوردند که زندگی و مبارزهٔ کردها را بازمینمود. کتابهای آنان به زبانهای بسیاری ترجمه شد و به رساندن ادبیات کردی به خوانندگان گستردهتر یاری رساند.
نهادهای فرهنگی: در اتحاد شوروی، بهویژه در ارمنستان، نهادهای فرهنگی و آموزشی کردی پایهگذاری شد. حتی در درون اتحادیهٔ نویسندگان ارمنستان نیز بخشی ویژه برای نویسندگان کرد وجود داشت.
به اختصار میتوان گفت کردهای اتحاد جماهیر شوروی سابق سهمی بنیادین در زبان کردی داشتهاند. آنان پایهٔ زبانی نوشتاری نوین را گذاشتند، پژوهشهای علمی دربارهٔ زبان کردی را پیش بردند و در دورانی که هویت کردی در دیگر نقاط جهان به شدت سرکوب میشد، از راه رسانه و ادبیات نقشی تعیینکننده در پاسداری از میراث فرهنگی ایفا کردند.
أكراد الحقبة السوفيتية واللغة الكردية
في زمنٍ كانت اللغة الكردية وثقافتها فيه تتعرّض للقمع في الدول المجاورة، أرسى الاتحاد السوفيتي — لا سيما أرمينيا — أسسَ لغةٍ كرديةٍ مكتوبةٍ موحّدة (الكرمانجية) وحماها.
لعب أكراد الاتحاد السوفيتي السابق، ولا سيما أبناء جمهوريات القوقاز كأرمينيا، دوراً حاسماً لا مثيل له في حفظ اللغة الكردية وتطويرها، وخاصةً لهجة الكرمانجية. ففي زمنٍ كانت تتعرّض فيه اللغة الكردية وثقافتها للقمع ومحاولات الصهر في بلدانٍ كتركيا، اضطلع الاتحاد السوفيتي بدورٍ مهمٍ في إنماء اللغة الكردية.
توحيد اللغة المكتوبة وتطويرها
تطوير الأبجدية: اتُّخذت في الاتحاد السوفيتي خطواتٌ مهمّة لإيجاد لغةٍ كرديةٍ مكتوبةٍ موحّدة. ففي عام 1921 نُشرت في تبليسي أبجديةٌ كرديةٌ على أساس الأبجدية الأرمنية. وفي عام 1928، وبقرارٍ من الحكومة السوفيتية، شرع المثقف الكردي عربه شمو والباحث الآشوري إسحاق ماروغولوف في إعداد أبجدية كردية لاتينية. اعتُمدت هذه الأبجدية رسمياً عام 1929 وعُرفت باسم «أبجدية شمو–ماروغولوف». وأول كتابٍ طُبع بهذه الأبجدية كان كتاب تعليمي بعنوان «خو-خو هينبونا خاندنا نڤيسارا كرمانچي» (التعلّم الذاتي لقراءة الكتابة الكرمانجية) صدر عام 1929. ثم في العام نفسه طُوّرت لأكراد الاتحاد السوفيتي أبجديةٌ لاتينيةٌ تعكس البنية الصوتية للغة الكردية على نحوٍ أفضل. وأخيراً أُقرّت أبجديةٌ سيريلية لا يزال يستعملها أكراد الإيزيدية في أرمينيا حتى اليوم. وقد كانت هذه الجهود في القراءة والكتابة حاسمةً لانتشار التعليم والأدب.
أبحاث اللغة: قدّم علماء الكردولوجيا السوفييت كقاناتي كوردو وتشركز باكايف جهداً كبيراً في دراسة اللغة الكردية. فقد كتبوا قواعدها، وأبحثوا في لهجاتها، وفحصوا بعمقٍ تأثير اللغات الأخرى — كالعربية والتركية والأرمنية والروسية — في تطوّر اللغة الكردية.
نشر الكتب والصحف: دعمت الحكومة السوفيتية نشر الكتب والكتب المدرسية والصحف باللغة الكردية. وكانت من أشهر الصحف «ريا تەزە» («الطريق الجديد») التي كانت تصدر في يريفان وغدت منبراً لأول أعمال الأدب الكردي في الاتحاد السوفيتي.
حفظ التراث الشفوي والهوية الثقافية
إذاعة يريفان: أدّى القسم الكردي في إذاعة يريفان دوراً لا يُقاس في حفظ الثقافة الكردية ونشرها. ففي زمنٍ كانت اللغة الكردية فيه محظورةً في تركيا، كانت الإذاعة جسراً يربط الأكراد بلغتهم الأم وموسيقاهم وتقاليدهم الشعبية. وقد حُفظت في أرشيف الإذاعة آلاف التسجيلات للأغاني الشعبية والمسرحيات الكردية.
الأدب: أبدع كتّابٌ أكرادٌ في الاتحاد السوفيتي كعربه شمو أعمالاً أدبيةً مهمّةً صوّرت حياة الأكراد ونضالهم. تُرجمت كتبهم إلى لغاتٍ كثيرة، وأسهمت في إيصال الأدب الكردي إلى قرّاءٍ أوسع.
المؤسسات الثقافية: أُسّست في الاتحاد السوفيتي، لا سيما في أرمينيا، مؤسساتٌ ثقافيةٌ وتربويةٌ كردية. حتى إنه كان داخل اتحاد كتّاب أرمينيا قسمٌ خاصٌ للكتاب الأكراد.
وباختصار، يمكن القول إن أكراد الاتحاد السوفيتي السابق قدّموا إسهاماً تأسيسياً للغة الكردية. لقد أرسوا أسس لغةٍ مكتوبةٍ حديثة، وطوّروا الأبحاث العلمية حول الكردية، ولعبوا — في زمنٍ كانت تُقمع فيه الهوية الكردية بقسوةٍ في أماكنَ أخرى من العالم — دوراً حاسماً في حفظ الموروث الثقافي عبر الإعلام والأدب.