Murad'ın son zamanlarda yazdıkları yazılar genellikle Yavuz-Bitlisi ve Şah İsmail hakkında. Şah İsmail'i eleştiriyor; memur olan Bitlisi'yi yüceltiyor. Bunu anladık. Ancak Osmanlı'nın sömürgeci ve emperyalist politikası hakkında nedense eleştiriden söz etmez. Kürd mirlerinin bir kısmı ya mecburiyet sonucunda ya da menfaatlerini güçlüden yana tutum almakta gördüklerinden Osmanlı'nın yanında yer aldılar. Bunu anladık. Yeni devlet olan Safaviler, Rum kadar tecrübeli değil. Her yeni hareket gibi ideolojik aşamada yeterince esnek davranılmadığını kabul edebiliriz. Esneklik, kendisine güvenen oturmuş güçlere hastır. Kuruluş aşamasında olan ve bu nedenle ideolojik safhayı aşmamış olanlar gerekli pragmatizmi gösterme yetisini kazanmamıştır. Ancak Safaviler'de hiç esneklik olmadığı sonucu da çıkarılmamalı. Zira Şerefhan'ın aktardığına göre içkili ziyafet düzenleyen Emir Şeref, Bitlis Eyalet kararnamesini onursal kaftanlarla elde etmeyi başarmıştır. Bitlis beyi kararnameyi kimden aldı? Safaviler'den. Demek ki Safaviler'in Kürd mirlerine statü tanımama gibi bir politikası yok. Yine Şerefhan, Muhammed Han'ın ordusuna ekmek verilmediğinden bahseder ve onların başka hoş olmayan pek çok durumla karşı karşıya kaldığını belirttikten sonra sözün uzamasına neden olacağı için bu durumlardan bahsetmeyeceğini belirtir. Demek ki kötü şeyler yapılmış ki Şerefhan bu durumlardan bahsetmek istemiyor. Demek ki, Kürd mirleri de sütten çıkmış ak kaşık değiller. Öyleyse Kürd mirlerinin Osmanlı'ya meyil etmesine sebep olan asıl neden ne? Osmanlı'nın bu savaşı kazanacağı hakkındaki hüküm, Uzun Hasan'ın yanında savaşa katılan Kürd aşiretlerinin edindiği tecrübede saklı. Dönemin yunanlı yazarlarından biri Uzun Hasan için Med Kralı der. Uzun Hasan esas olarak Med toprakları üzerinde hüküm sürüyordu. Dolayısıyla Uzun Hasan'ın yanında savaşa katılanların çoğunlukla Kürd olduğu sonucuna varabiliriz. Bu savaşı Osmanlı Sultanı Fatih, topları sayesinde kazandı. Bu durum, yeni bir savaşın sonucu hakkında hüküm vermek için yeterli olmalı. Kürd beylerinin, Kürd asıllı Safavi ailesi ile Rum arasında bir süre yalpalaması bu karmaşık durumda aranmalı. Sonuçta bazıları kendi menfaatleri için Osmanlı'nın yanında yer aldı. Yani bu tutum herkes için yüceltilecek bir örnek mi teşkil ediyor? Tarihte çokça olmuş vakıaların benzeri bir durum yaşanmış. İkide bir bunun örnek gösterilmesinin amacı ne? Ortak dost ve düşman arayışı mı? Birileri ile kardeş olmayı engelleyen kim? Bu devirde çoğu Kürd beyi inanç olarak belki de Safavi tarikatına daha yakın hissediyordu kendini. O nedenle olmalı ki Şah İsmail'in kız kardeşi, Hasankeyf hâkimi ve Kürd miri olan Melik Halil Eyyubi ile evlenmiştir. Bitlis beyi de Ali taraflısı olan Karakoyunlu Kara Yusuf ile hısımlık ilişkisine sahip idi. Bitlis Beyleri içkili müzikli eğlenceler düzenlemek ile meşhur idi. Yani öyle bugün anladığımız gibi bir dinsel taassup söz konusu değil o devirde. Üstelik, David Morgan'ın verdiği bilgiye göre, Safavi tarikatı başlarda Sünnü referanslara ait bir tarikat idi. Safaviler ve Kürdler hakkında iddialı yorumlarda bulunan birçok kişinin bu durumdan haberdar olduğunu sanmıyorum. İkinci olarak, Murad Ciwan sanki bütün Kürdler Osmanlı'nın yanında yer almış gibi bir genelleme yapıyor. O, Çemişgezek Beyi Rüstem'in, kırk taraftarı ile birlikte boynunun kesildiğinin üstünden atlıyor. Murad bugün Horasan'a göç etmiş aşiretleri ve nüfusu şöyle bir gözden geçirse Safavi tarafına Kürd katılımının ne kadar yoğun olduğunu görür ve bundan bahsetme, hatta empati duyma gereği hissederdi. Şah İsmail'in yanında sadece Şiiler yer almadı, Sünnüler de vardı. Şamlı aşireti, Avşar, İzolu, Reşi, Karaman, Çemişgezek ve benzerleri hepsi Kürd. Horasan Kürdlerine ait bir dörtlüğü aktarayım: > Bi hukma Şah Ebbas je roma qeyser > Aware bûye je wê ewlada Heyder > Li vir Ce"ferqulî pir bûye muzter > Xwanga bu biranê bibîn halê min Şah İsmail'in yanında yer alanlar Kürd olmasa ne olacak? Antalya'dan başlamak üzere neden insanlar doğuya yöneliyor, neden Şah'a gitmek istiyorlar? Belli ki burada Osmanlı politikalarından kaynaklı sosyal bir huzursuzluk var. Bu insanlar haksız mıydı? Tek haklı olan tutum itaat etmek mi? Sosyal itirazlar gayrimeşru mu? Osmanlıların mal ve mülke çökme politikasından kaynaklı olarak Küçük Asya'da doğuya, Tebriz'e yönelme Akkoyunlular devrinde başlar ve sonrasında devam eder. Şah İsmail'in yanında yer alan Kürdlerin sayısı diğerlerinden az değildi. Dülkadir ağırlıklı olarak Kürd beyliğiydi ve Yavuz onu sonlandırdı; Murad da bu durumdan hoşnut gibi yazıyor. Daha önceleri Osmanlı devleti Menteşe, Kahraman, Germiyan, Candar, Eretna, Trabzon Rum devleti gibi beylikleri ilhak etmiştir. Önce Osmanlı'nın yağmacı ve ilhakçı olduğunu kabul etmek gerekiyor. Osmanlı'da sanki rızalığa dayanan bir erken demokrasi varmış gibi yazıyor Ciwan. Osmanlı'da sanki Magna Carta mı vardı? ## Hangi İdris-i Bitlisi? Rafizi (Alevi) ve Ehli Sünnet (Sünnü) Bitlisi Bitlis'e gelince; Bitlisi Tahran'da Rey şehrinde doğmuş ve ilk dönemde Şii çevrelere daha yakın olmuş bir şahsiyettir. Aynı şey, benzer bir tedrisattan geçmiş Şerefhan için de söylenebilir. Vural Genç’in araştırmaları, İdris-i Bitlisi'nin Şah İsmail’e yazdığı methiyelerde onun dedesinden ders aldığını ifade ettiğini; sonrasında ise rüzgarın yön değiştirmesiyle Yavuz Sultan Selim’e yanaştığını doğrular niteliktedir. Bitlisi'nin bu kaypak pragmatizmi, bugün bazı çevrelerce sanki Kürdler adına yapılmış bilinçli bir kurtuluş hamlesi gibi pazarlanmaktadır. Oysa Çaldıran savaşında Bitlisi sahada dahi yoktu. Katliamlar çok daha öncesine aittir. Bitlisi'nin Osmanlı adına yetkili kılınması, savaştan sonraya denk gelen sıradan bir memuriyet işidir. Üstelik Osmanlı güdümündeki Kürd beyleri bile Bitlisi'ye itimat etmezler ve onu saraya yalnız göndermezlerdi. Osmanlı, Kürd beylerinin kendi aralarında birlik olmasını hiçbir zaman istememiştir. "Beyaz kâğıt" bir efsaneden ibarettir; çerçevesi başkaları tarafından çizilmiş bir oyunda kağıt sahibi olmak, oyuncuya asla direktör olma hakkı kazandırmaz. Kürdler Arap değil, İrani halklardandır. Burada asıl sorgulanması gereken, tarihteki dış müdahalelerdir. Murad Ciwan ise Çaldıran'dan sonra Kürdlerin çok huzurlu yaşadığını yazar; sanki tüm büyük problemler sadece İkinci Mahmud devrinde başlamış gibi bir yanılsama yaratır. Osmanlı otokratik bir devlettir. Celadet Bedirhan sömürgeleştirme tarihi olarak net bir şekilde bu savaşın tarihini verir. Murad için bu gerçeğin neden karşılığı yoktur? Vassal-efendi ilişkisi eşyanın tabiatını değiştirmez. Daha önce Osmanlı'ya ait olmayan bir coğrafya Osmanlı'ya bağlanmıştır ve bugün yaşadığımız çatışmaların kökeni bu zoraki bağdadır. Bu gönülsüz ilişkinin acı serencamını yine Şerefhan'ın kayıtlarında buluyoruz: Rozki aşireti tarafından Akdamar kalesinden alınıp tahta oturtulan Bitlis Miri Şemsettin Han, Osmanlı veziri İbrahim Paşa'nın kışkırtmalarıyla karşılaşınca Şah Tahmasp'a sığınmak zorunda kalmıştır. Benzer şekilde Kürdistan mirlerinin desteğiyle kuşatılan İbrahim Ağa'nın kardeşi Şeyh Emir, kaçarak yine Kızılbaşlara sığınmayı başarmıştır. Hanedanlar arasında sıkışan bu feodal ilişkiler, vatan özlemi ve savrulmalarla dolu trajik sonlar doğurmuştur. ## Bölücülük Meselesi ve Alevi Travması Uzatmadan söyleyeyim; bazı çevreler bilinçli olarak Bitlisi ismini öne çıkararak Kürdler arasında derin yaralar açmak ve bölünme yaratmak istiyorlar. "Alevi Aydınları" içinde de buna çanak tutanlar var. Bugün Abdullah Öcalan'ın yürüttüğü politikaları ve devlete dönük açılımları meşrulaştırmak için, İdris-i Bitlisi'nin Osmanlı memuru olarak yürüttüğü faaliyetleri tarihsel bir model gibi sunmak, en hafif tabirle Kürd siyasi hafızasına ve Alevi kesimin tarihsel incinmişliğine büyük bir haksızlıktır. Murad Ciwan Kürdler içinde bölünme yaratmaktan bahsediyor ama kendisinin yaptığı tam da budur. O, güçlülerin gözüne girmek, devletle kurulacak yeni bir statükoya zemin hazırlamak için tarihi tek taraflı eğip bükmektedir. İdris-i Bitlisi; Kürd mirlerinin bile itimat etmediği, Osmanlı'nın memuriyetinden öteye geçememiş, gücü abartılan bir bürokrattır. Fakat asıl tehlike onun memuriyet çapında değil, bugün sembolize ettiği şeydedir. Bugün bu bürokratı parlatıp kurtarıcı bir deha olarak sunmak; Yavuz Sultan Selim'in Alevi kıyımlarını gerçekleştiren o devasa ve kanlı Osmanlı aygıtına biat etmeyi aklamak demektir. Sırf merkezle yeni bir uzlaşı masası kurabilmek uğruna Alevi Kürdlerin tarihsel travmalarını ve bugünkü haklı hassasiyetlerini bir teferruat gibi harcamak kabul edilemez. Asıl bölücülük, Kürd ulusunun inançsal bir parçasını bu şekilde yok sayan, zalimlerin memurlarını tarihsel birer vizyoner gibi pazarlayan bu teslimiyetçi zihniyettir. Bugün aşiret yok, mir yok. Ortada Kürd ulusu hariç her tarafa gülücükler atan bir liderlik var. Bitlisi üzerinden yürütülen bu suni tartışmalar, güncel politik teslimiyetleri perdelemekten başka bir işe yaramamaktadır. Bizim referans noktamız imparatorluk memurlarının çıkarları değil; evrensel insan hakları ve Kürd ulusunun özgürlük mücadelesidir. Şafii-Alevi ilişkileri hiçbir zaman Bitlisi'nin sığ pragmatizmine indirgenemez. Tarihsel olarak İrani sahada Şiiler, Aleviler ve Sünniler/Şafiler arasında nice ortaklaşmalar ve akrabalıklar kurulmuştur; çünkü o dönemde esas olan dinsel taassuptan ziyade siyasal çıkar çatışmalarıydı. Hak ve hakikat değerli ise, bu tür tarihsel manipülasyonlar karşısında uyanık olmak lazım. Bizim gözümüz iktidarda değil; aksine iktidarları ve iktidar ortaklığı arayanları eleştirme sorumluluğumuz var. Muktedirlerle ortaklaşmak isteyenlerin çizdiği bu sahte tarih rotası, Kürd ulusuna özgürlük değil, ancak yeni bir itaat formu getirebilir

Nivîsên ku Murad di van demên dawî de nivîsîne bi gelemperî li ser Yavuz-Bitlîsî û Şah Îsmaîl in. Ew Şah Îsmaîl rexne dike; Bitlîsiyê ku fermanber e bilind dike. Me ev fêm kir. Lê belê li ser siyaseta mêtinger û emperyalîst a Osmanî ji ber sedemekê behsa rexneyê nake. Beşek ji mîrên kurdan yan ji ber neçarîyê yan jî ji ber ku berjewendiyên xwe di sekinîna li aliyê hêzdaran de dîtin, cihê xwe li rex Osmaniyan girtin. Me ev fêm kir.

Dewleta nû ya Sefewî, mîna Rûm ne xwedî ezmûn e. Mîna her tevgera nû em dikarin qebûl bikin ku di qonaxa îdeolojîk de bi têra xwe nermî nehatiye nîşandan. Nermî, xasiyeta hêzên rûniştî û xwebawer e. Yên ku di qonaxa avabûnê de ne û ji ber vê yekê qonaxa îdeolojîk derbas nekirine, şiyana nîşandana pragmatîzma pêwîst bi dest nexistine. Lê nabe ku mirov vê encamê derxîne ku di Sefewiyan de hiç nermî nebûye. Ji ber ku li gorî ku Şerefxan vedibêje, Emîr Şeref ê ku ziyafeta bi vexwarinê li dar xistiye, karibûye biryarna meya Eyaleta Bitlîsê bi xeftanên rûmetê bistîne. Begê Bitlîsê biryarname ji kê girt? Ji Sefewiyan. Wate siyaseteke Sefewiyan a mîna nenasîna statuyê ji mîrên kurdan re tune ye. Dîsa Şerefxan behsa wê yekê dike ku nan nehatiye danîn pêşiya artêşa Mihemed Xan û piştî ku diyar dike ku ew rastî gelek rewşên din ên nexweş hatine, dibêje ji ber ku dê axaftinê dirêj bike dê behsa van rewşan nake. Wate tiştên xirab hatine kirin ku Şerefxan naxwaze behsa van rewşan bike. Wate, mîrên kurdan jî ne ewqas paqij û bêguneh in.

Nexwe sedema bingehîn a ku bû sedem ku mîrên kurdan meylê bidin Osmaniyan çi ye? Biryara li ser ku Osmanî dê di vê şerî de serkevin, di ezmûna eşîrên kurd ên ku li gel Uzun Hasan tevlî şer bûne de veşartî ye. Yek ji nivîskarên yewnanî yên wê demê ji bo Uzun Hasan dibêje Qralê Medê. Uzun Hasan bi bingehîn li ser axa Medê desthilatdarî dikir. Ji ber vê yekê em dikarin bigihin wê encamê ku yên ku li gel Uzun Hasan tevlî şer bûne piraniya wan kurd bûn. Sultanê Osmanî Fatih ev şer bi saya topên xwe qezenc kir. Pêdivî ye ku ev rewş ji bo biryardana li ser encama şerekî nû riya rast nîşan bide. Hêviya begên kurdan ku demekê di navbera malbata Sefewî ya kurd û Rûm de hejiyane, divê di vê rewşa aloz de bê gerîn. Di encamê de hin ji wan ji bo berjewendiyên xwe di nav refên Osmaniyan de cih girtin. Yanî ev helwest ji bo her kesî mînakeke ku bê bilindkirin çêdike? Rewşeke dişibî gelek bûyerên di dîrokê de çêbûye hat livedan. Mebesta nîşandana vê mînakê ya berdewam çi ye? Lêgerîna li dost û dijminên hevpar e? Kê rê li ber biratîya bi hin kesan re girtiye?

Di vê demê de piraniya begên kurdan dibe ku ji aliyê baweriyê ve xwe nêzîkî terîqeta Sefewî dihesibandin. Ji ber vê yekê divê be ku xuşka Şah Îsmaîl, bi baqilê Heskîfê û mîrê kurd Melik Xelîl Eyyûbî re zewiciye. Begê Bitlîsê jî bi Qara Yûsifê Qaraqoyunlu ku li aliyê Elî bû re têkiliya xizmatiyê hebû. Begên Bitlîsê bi li dar xistina şahiyên bi muzîk û vexwarinê navdar bûn. Yanî di wê demê de hişmendiyeke olî ya wekî ku em îro fêm dikin di rojevê de nebû. Wekî din, li gorî agahiyên ku David Morgan dane, terîqeta Sefewî di destpêkê de terîqeteke xwedî çavkaniyên Sunî bû. Ez nafikirim ku gelek kesên ku di barê Sefewî û Kurdan de şîroveyên mezin dikin ji vê rewşê agahdar bin.

Ya duyemîn, Murad Ciwan wisa nîşan dide ku qey hemû kurd li aliyê Osmanî cih girtine. Ew li ser birîna stuyê Begê Çemîşgezekê Rûstem û çil alîgirên wî re derbas dibe. Murad eger îro çavekî li eşîr û nifûsa ku koçî Xorasanê bûne bigerîne, dê bibîne ka tevlîbûna kurdan li aliyê Sefewiyan çiqas zêde bûye û dê pêwîstiya axaftina li ser vê yekê, heta hestkirina empatiyê hîs bike. Di kêleka Şah Îsmaîl de ne tenê Şîe, Sunî jî hebûn. Eşîra Şamlu, Evşar, Îzolî, Reşî, Qaraman, Çemîşgezek û yên mîna wan hemû kurd bûn. Ez çarîkek ji kurdên Xorasanê veguhêzim: > Bi hukma Şah Ebbas je roma qeyser > Aware bûye je wê ewlada Heyder > Li vir Ce"ferqulî pir bûye muzter > Xwanga bu biranê bibîn halê min

Yên ku di kêleka Şah Îsmaîl de cih girtine ne kurd bin dê çi bibe? Ji Antalya dest pê dike, çima mirov berê xwe didin rojhilat, çima dixwazin biçin bal Şah? Eşkere ye ku li vir ji ber siyasetên Osmanî nerehetiyeke civakî heye. Ma ev mirov neheq bûn? Tenê helwesta rast guhdarî û teslîmî ye? Ma nerazîbûnên civakî ne rewa ne?

Ji ber siyaseta Osmaniyan a destdanîna ser mal û milk, berêxwedana ber bi rojhilat û Tebrîzê ve li Anatolya Biçûk di dema Aqquyunsiyan de dest pê dike û piştre jî berdewam dike. Hijmara kurdên ku li aliyê Şah Îsmaîl bûn ji yên din kêmtir nebû. Dulkadîroğlu bi giranî begtiyeke kurdan bû û Yavuz dawî li wê anî; Murad jî wisa dinivîse ku qey ji vê rewşê razî ye. Berê de dewleta Osmanî begtiyên mîna Menteşe, Karaman, Germiyan, Candar, Eretna, dewleta Rûm a Trabzonê tevlî axa xwe kiribû. Pêşî divê mirov qebûl bike ku Osmanî talanker û dagirker bû. Ciwan wisa dinivîse ku qey di Osmanî de demokrasiyeke zû piştgirtî hebûye. Qey di Osmaniyan de Magna Carta hebû?

Kîjan Îdrîsê Bitlîsî? Bitlîsiyê Rafizî (Elevî) û Ehla Sunetê (Sûnî)

Derbarê Bitlîsê de; Bitlîsî kesayetiyek e ku li Tehranê di bajara Reyê de ji dayik bûye û di serdemê pêşî de nêzîkî dorûberên Şîe bûye. Heman tişt dikare ji bo Şerefxan ku di nav hînkirineke hevaheng re derbas bûye jî bê gotin. Lêkolînên Vural Genç piştrast dikin ku Îdrîsê Bitlîsî di pesnên xwe yên ku ji Şah Îsmaîl re nivîsîne de diyar kiriye ku wî ji kalê xwe ders girtine; paşê gava ku ba hate guhartin xwe nêzîkî Yavuz Sultan Selîm kiyae.

Ev pragmatîzma fêlbaz a Bitlîsî, îro ji aliyê hin derdoran ve wisa tê firotin ku qey hemleyeke hişyar a rizgariyê ye ku li ser navê kurdan hatiye kirin. Halbilki di şerê Çaldıranê de Bitlîsî li ser erdê jî tune bû. Komkujî gelek berê çêbûbûn. Erkdarkirina Bitlîsî li ser navê Osmaniyan, karê fermanberiyeke ji rêzê ye ku dikeve piştî şer. Wekî din, mîrên kurd ên di bin destê Osmaniyan de jî baweriya xwe bi Bitlîsî nedanîn û ew bi tenê neşandin sarayê. Osmanî tu carî nexwest ku mîrên kurdan di nav xwe de bibin yek. "Kaxaza spî" tenê çîrokek e; di lîstikeke ku sînorên wê ji aliyê yên din ve hatine xêzkirin de xwedî kaxaz bûn, tu carî mafê derhêneriyê nade lîstikvan.

Kurd ne ereb in, gelên îranî ne. Ya ku li vir divê bi bingehîn bê pirsiyar kirin, destwerdanên derve yên di dîrokê de ne. Lê Murad Ciwan dinivîse ku piştî Çaldıranê kurd pir bi aramyî jiya ne; wisa xeyalekî çêdike ku qey hemû pirsgirêkên mezin tenê di dema Mahmudê Duyemîn de dest pê kirine. Osmanî dewleteke otokratîk e. Celadet Bedirxan dîroka vê şerî wekî dîroka kolonyalîzmê bi zelalî dide. Çima ji bo Murad ev rastî tune ye? Têkiliya kole-xudan sira tiştan naguhere. Erdnîgariya ku berê aîdî Osmaniyan nebû hat girêdan bi Osmaniyan ve û çavkaniya pevçûnên ku em îro dijîn di vê girêdana bi zorê de ye.

Em serpêhatiya tal a vê têkiliya nedilxwaz dîsa di tomarên Şerefxan de dibînin: Mîrê Bitlîsê Şemseddîn Xan ê ku ji aliyê eşîra Rozkî ve ji keleha Axtamarê hat girtin û li ser text hat rûniştin, piştî ku rastî provokasyonên wezîrê Osmanî Îbrahîm Paşa hat, neçar ma ku xwe li Şah Tehmasp bigire. Bi heman awayî Şêx Emîr ê birayê Îbrahîm Axa ku bi piştgiriya mîrên Kurdistanê hatibû dorpêçkirin, reviya û karibû dîsa xwe li Qizilbaşan bigire. Ev têkiliyên feodal ên di navbera xanedanan de ku hatine tengkirin, dawiyên trajedîk ên tije hesreta welat û belavbûnê anîne holê.

Meseleya Berekariyê û Trawmaya Eleviyan

Bêyî ku ez dirêj bikim diyar bikim; hin derdor bi zanebûn navê Bitlîsî tînin pêş da ku birînên kûr di nav kurdan de vekin û parçebûnê çêbikin. Di nav "Ruşenbîrên Elevî" de jî kesên ku alîkariyê didin vê yekê hene. Ji bo ku siyaseta ku îro Abdullah Öcalan dimeşîne û vekirinên ber bi dewletê ve rewa bikin, nîşandana faaliyetên Îdrîsê Bitlîsî yên ku wekî fermanberê Osmanî meşandine wekî modeleke dîrokî, bi gotina herî nerm neheqiyeke mezin e ku li hafizeya siyasî ya kurdan û xemgîniya dîrokî ya beşê elevî tê kirin.

Murad Ciwan behsa çêkirina parçebûnê di nav kurdan de dike lê tiştê ku ew bi xwe dike tam ev e. Ew ji bo ku bikeve çavên hêzdaran û ji bo statukoya nû ya ku dê bi dewletê re bê avakirin erdê amade bike, dîrokê bi aliyekî ve ditewîne. Îdrîsê Bitlîsî birokratek e ku mîrên kurd jî baweriya xwe pê neanîne, ji fermanberiya Osmaniyan wêdetir neçûye û hêza wî hatî zêdekirin. Lê xetereya bingehîn ne di asta fermanberiya wî de ye, di tiştê ku îro sembolîze dike de ye. Îro ronîkirina vê birokratî û nîşandana wî wekî zekayekî rizgarakar; tê wateya rewakirina teslîmbûna li ber wî amûrê Osmanî yê mezin û xwînî ku komkujiyên eleviyan ên Yavuz Sultan Selîm anîne cih. Tenê ji bo avakirina maseye nû ya lihevkirinê bi navendê re, xerckirina trawmayên dîrokî yên kurdên elevî û hestiyariyên wan ên rewa yên îro wekî hûrguliyekê, nayê qebûlkirin. Berekariya rastîn, ev hişmendiya teslîmkar e ku perçeyekî baweriyê yê neteweya kurd bi vê awayê nedîtî ve tîne û fermanberên zaliman wekî kesên xwedî vîzyona dîrokî difiroşe.

Îro eşîr tune ye, mîr tune ye. Li holê serkirdayetiyek heye ku ji bilî neteweya kurd re kenê li her alî belav dike. Ev nîqaşên destçêkirî yên ku li ser Bitlîsî têne meşandin, ji bilî perdekirina teslîmiyetên siyasî yên rojane ji bo tu tiştekî din nakêşin. Nuqteya me ya referansê ne berjewendiyên fermanberên împeratoriyê ne; mafên mirovan ên gerdûnî û têkoşîna azadiyê ya neteweya kurd e.

Têkiliyên Şafî-Elevî tu carî nakevin asteke nizm a pragmatîzma Bitlîsî. Di dîrokê de li qada Îranê di navbera Şîe, Elevî û Sunî/Şafiyan de gelek hevparî û xizmats hatine avakirin; ji ber ku di wê demê de tişta bingehîn ne xeyalên olî bûn, pevçûnên berjewendiyên siyasî bûn.

Eger maf û rastî hêja bin, divê mirov li dijî van cûre manîpülasyonên dîrokî hişyar be. Çavê me li desthilatdariyê tune ye; beravajî wê berpirsiyariya me heye ku em desthilatan û yên ku li pey hevkariya desthilatdariyê ne rexne bikin. Ev rêgeza dîrokî ya faş a ku yên ku dixwazin bibin hevparên desthilatan xêz kirine, nikare azadiyê ji neteweya kurd re bîne, tenê dikare formekî nû yê guhdarî û teslîmîbûnê bîne.

نووسینەکانی دواییی موراد بە گشتی لەسەر یاووز، بەدلیسی و شاو ئیسماعیلن. ڕەخنە لە شاو ئیسماعیل دەگرێت و بەدلیسیی فەرمانبەر بەرز دەکاتەوە. لەمە تێگەیشتین. بەڵام لەبەر چی بێت بە هیچ جۆرێک ڕەخنە لە سیاسەتی کۆڵۆنالیستی و ئیمپریالیستیی عوسمانی ناگرێت. بەشێک لە میرانی کورد یا لەبەر ناچاری یان چونکە بەرژەوەندیی خۆیان لەوەدا دەبینییەوە لەلایەنە بەهێزەکە نزیک ببنەوە، لە ڕیزی عوسمانیدا وەستان. لەمەش تێگەیشتین.

دەوڵەتی نوێی سەفەوی ئەوەندەی ڕۆم (عوسمانی) بەئەزموون نەبوو. وەک هەر بزووتنەوەیەکی نوێ، دەتوانین بڵێین لە قۆناغی ئایدۆلۆجیدا بەپێی پێویست نەرمیی نیشان نەداوە. نەرمی نیشاندان تایبەتە بەو دەسەڵاتە جێگیرانەی بڕوایان بە خۆیان هەیە. ئەو دەسەڵاتانەی لە قۆناغی دامەزراندندان و هێشتا لە قۆناغی ئایدۆلۆجی دەرنەچوون، توانای بەرژەوەندیخوازیی پێویستیان نییە. بەڵام نابێت بگەینە ئەو ئەنجامەی کە سەفەوییەکان هیچ نەرمییەکیان نەبووە. چونکە وەک شەڕەفخان دەگێڕێتەوە، ئەمیر شەڕەف بە سازدانی ئاهەنگێکی مەیخواردنەوە توانیی بڕیارنامەی ویلایەتی بەدلیسی بە خەڵاتی ڕێزلێننانەوە دەست بکەوێت. بەیی بەدلیسی بڕیارنامەکەی لە کێ وەرگرت؟ لە سەفەوییەکان. کەواتە سەفەوییەکان سیاسەتێکی لەو جۆرەیان نەبووە کە دان بە پێگەی میرەکانی کورددا نەنێن. هەر شەڕەفخان باسی ئەوە دەکات کە نان نەدراوە بە سوپای محەمەد خان و ئاماژە بەوە دەکات کە ڕووبەڕووی زۆر دۆخی ناخۆشی تر بوونەتەوە و بۆ ئەوەی بابەتەکە زۆر درێژ نەبێتەوە باسیان ناکات. کەواتە شتی خراپ کراوە کە شەڕەفخان نایەوێت باسیان بکات. واتە میرەکانی کوردیش بە تەواوی پاک و بێگەرد نەبوون.

کەواتە هۆکاری سەرەکیی سەرەنجڕاکێشانی میرەکانی کورد بۆ لای عوسمانی چی بوو؟ ئەو بڕیارەی کە عوسمانی ئەم جەنگە دەباتەوە، لەو ئەزموونەدا شاراوەیە کە هۆزە کوردەکان لە شەڕکردن لەگەڵ ئۆزۆن حەسەن بەدەستیان هێنابوو. یەکێک لە نووسەرە یۆنانییەکانی ئەو سەردەمە ئۆزۆن حەسەن بە پاشای ماد ناودەبات. ئۆزۆن حەسەن بە پلەی یەکەم بەسەر خاکی ماددا حوكمی دەکرد. لەبەر ئەوە دەتوانین بگەینە ئەو ئەنجامەی کە زۆربەی ئەوانەی لەگەڵ ئۆزۆن حەسەن بەشداریی جەنگەکەیان کردووە کورد بوون. سوڵتان فاتیحی عوسمانی بەهۆی تۆپەکانییەوە لەم جەنگەدا سەرکەوت. ئەم دۆخە بەس بوو بۆ ئەوەی بڕیار لەسەر ئەنجامی جەنگێکی نوێ بدرێت. دوودڵیی بەگەکانی کورد لە نێوان بنەماڵەی سەفەوی کە بە ڕەچەڵەک کورد بوون و ڕۆمدا لەم دۆخە ئاڵۆزەدا شیکار دەکرێت. لە کۆتاییدا هەندێکیان لەبەر بەرژەوەندیی خۆیان لە ڕیزی عوسمانیدا وەستان. ئایا ئەم هەڵوێستە نموونەیەکە کە پێویست بێت هەموان ستایشی بکەن؟ ڕووداوێکە هاوشێوەی زۆر ڕووداوی تر لە مێژوودا. ئامانج لە هێنانەوەی ئەم نموونەیە بە بەردەوامی چییە؟ گەڕانە بەدوای دۆست و دوژمنی هاوبەشدا؟ کێ ڕێگرە لەوەی لەگەڵ هەندێک کەسدا ببینە برا؟

لەو سەردەمەدا ڕەنگە زۆربەی بەگە کوردەکان لە ڕووی بڕواوە خۆیان بە تەریقەتی سەفەوی نزیکتر زانیبێت. لەبەر ئەوە بوو کە خوشکی شاو ئیسماعیل هاوسەرگیریی لەگەڵ مەلیک خەلیل ئەیوبی، حاکمی حەسەنکێف و پیری کورد کرد. بەگی بەدلیسیش پەیوەندیی خزمایەتیی لەگەڵ قەرە یوسف لە قەرەقۆینلو هەبوو کە لایەنگری عەلی بوو. بەگەکانی بەدلیس بە سازدانی ئاهەنگی مەی و مۆسیقا بەناوبانگ بوون. واتە لەو سەردەمەدا ڕەقایەتییەکی ئایینی بەو شێوەیەی ئەمڕۆ لێی تێدەگەین بوونی نەبوو. سەرباری ئەمەش، بەپێی زانیارییەکانی دەیڤید مۆرگان، تەریقەتی سەفەوی لە سەرەتادا تەریقەتێک بوو بە سەرچاوەی سووننییەوە. پێم وا نییە زۆربەی ئەو کەسانەی لێکدانەوەی بوێرانە لەسەر سەفەوی و کورد دەکەن، ئاگاداری ئەم دۆخە بن.

دووەم، موراد جوان شتەکان وا گشتگیر دەکاتەوە کە گوایە هەموو کوردەکان لە ڕیزی عوسمانیدا بوون. ئەو چاوپۆشی لەوە دەکات کە ڕوستەم بەگی چەمیشگەزەک لەگەڵ چل لە لایەنگرانی سەریان بڕدرا. ئەگەر موراد ئەمڕۆ سەیرێکی ئەو هۆز و دانیشتووانە بکات کە کۆچیان کردووە بۆ خۆراسان، دەبینێت بەشداریی کورد لەلایەنی سەفەویدا چەندە زۆر بووە و پێویستیی بەوە دەبوو باسی بکات، حەتتا هاوسۆزیی بۆ دەرببڕێت. لەگەڵ شاو ئیسماعیل تەنیا شیعییەکان نەبوون، سووننەکانیش بوون. هۆزی شاملو، ئەفشار، ئیزۆلو، ڕەشوان، کارامان، چەمیشگەزەک و هاوشێوەکانیان هەموویان کورد بوون. بهێڵن چوارینەیەک لە کوردانی خۆراسان بگێڕمەوە: > Bi hukma Şah Ebbas je roma qeyser > Aware bûye je wê ewlada Heyder > Li vir Ce"ferqulî pir bûye muzter > Xwanga bu biranê bibîn halê min

چی دەبێت ئەگەر ئەوانەی لە ڕیزی شاو ئیسماعیلدا بوون کورد نەبن؟ لە ئەنتاڵیاوە تا ڕۆژهەڵات بۆچی خەڵک ڕوودەکەنە ڕۆژهەڵات و دەیانەوێت بچنە لای شاه؟ دیارە ناڕەزایەتییەکی کۆمەڵایەتی هەیە کە لە سیاسەتەکانی عوسمانییەوە سەرچاوەی گرتووە. ئایا ئەم خەڵکە لەسەر حەق نەبوون؟ ئایا تەنیا هەڵوێستی ڕاست گوێڕایەڵی بوو؟ ئایا ناڕەزایەتییە کۆمەڵایەتییەکان ناڕەوان؟

ڕووکردنە ڕۆژهەڵات و تەورێز لە ئەنادۆڵ لە سەردەمی ئاققۆینلودا دەستی پێکرد و دواتر بەردەوام بوو، ئەمەش لەبەر سیاسەتی عوسمانییەکان لە دەستبەسەرداگرتنی ماڵ و موڵکدا. ژمارەی ئەو کوردانەی لە ڕیزی شاو ئیسماعیلدا بوون کەمتر نەبوو لەوانەی تر. ذولقادر میرنشینێکی زۆرتر کورد بوو و یاووز کۆتایی پێهێنا؛ موراد وا دەنووسێت وەک ئەوەی لەم دۆخە ڕازی بێت. پێشتر دەوڵەتی عوسمانی میرنشینەکانی وەک مەنتەشە، قەرەمان، گەرمیان، جاندار، ئەرەتنا و دەوڵەتی ڕۆمی تڕابزۆنی داگیر کردبوو. پێویستە سەرەتا دان بەوەدا بنێن کە عوسمانی داگیرکەر و تاڵانچی بووە. جوان وا دەنووسێت وەک ئەوەی لە عوسمانیدا دیموکراسییەکی پێشوەختە لەسەر بنەمای ڕەزامەندی هەبووبێت. مەگەر لە عوسمانیدا ماگنا کارتا هەبوو؟

کام ئیدریسی بەدلیسی؟ بەدلیسیی ڕافزی (عەلەوی) و ئەهلی سووننە (سووننی)

سەبارەت بە بەدلیس؛ بەدلیسی لە شاری ڕەی لە تاران لەدایکبووە و کەسایەتییەک بووە کە لە قۆناغی سەرەتاییدا لە ناوەندە شیعییەکانەوە نزیکتر بووە. هەمان شت دەکرێت بۆ شەڕەفخانیش بگوترێت کە بە هەمان پەروەردەدا تێپەڕیوە. توێژینەوەکانی ڤوراڵ گەنج ئەوە پشتڕاست دەکەنەوە کە ئیدریسی بەدلیسی لەو هەڵبەستە ستایشکەرانەی بۆ شاو ئیسماعیلی نووسیون ڕایگەیاندووە کە دەرسی لە باپێری وەرگرتووە؛ بەڵام دواتر کە باکە ئاڕاستەی گۆڕی، لە یاووز سوڵتان سەلیم نزیک بووەوە.

ئەم بەرژەوەندخوازییە نەرمەی بەدلیسی، ئەمڕۆ لەلایەن هەندێک ناوەندەوە وەک هەنگاوێکی ڕزگاریی زانستانە لە پێناوی کورددا دەفرۆشرێتەوە. کەچی لە جەنگی چاڵدێراندا بەدلیسی لە مەیدانەکەشدا نەبوو. کۆمەڵکوژییەکان زۆر پێشتر ڕوویان دابوو. سپاردنی دەسەڵات بە بەدلیسی لەلایەن عوسمانییەوە، کارێکی فەرمانبەریی ئاسایی بوو کە کەوتە دوای جەنگەکە. سەرباری ئەمەش، حەتتا میرە کوردەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانیش بڕوایان بە بەدلیسی نەبوو و بە تەنیا نەیانناردە کۆشکی سوڵتان. عوسمانی هیچ کاتێک نەیوویستووە میرەکانی کورد لە نێوان خۆیاندا یەکبگرن. "کاغەزی سپی" تەنیا ئەفسانەیەکە؛ لە یارییەکدا کە چوارچێوەکەی لەلایەن کەسانی ترەوە کێشراوە، بوونی کاغەز هەرگیز مافی دەرهێنەربوون بە یاریزانەکە نادات.

کورد عەرەب نین، بەڵکو لە گەلانی ئێرانیین. ئەوەی لێرەدا دەبێت پرسیاری لەسەر بکرێت، دەستوەردانی دەرەکییە لە مێژوودا. موراد جوان دەنووسێت کە کورد دوای چاڵدێران زۆر بە ئارامی ژیاون؛ وەک ئەوەی وەهمێک دروست بکات کە گوایە کێشە گەورەکان تەنیا لە سەردەمی مەحمودی دووەمەوە دەستیان پێکردووە. عوسمانی دەوڵەتێکی تاکڕەو بوو. جەلادەت بەدرخان بە روونی ڕێکەوتی ئەم جەنگە وەک ڕێکەوتی کۆڵۆنیکردن دەستنیشان دەکات. بۆچی ئەم ڕاستییە بۆ موراد هیچ بەهایەکی نییە؟ پەیوەندیی دەستپەروەردە-گەورە سروشتی شتەکان ناگۆڕێت. جوغرافیایەک کە پێشتر هی عوسمانی نەبوو، بە عوسمانییەوە بەستراوە و ڕەگ و ڕیشەی ئەو ململانێیانەی ئەمڕۆ تێیدا دەژین لەم بەستنەوە زۆرەملێیەدایە.

سەرەنجامی تاڵی ئەم پەیوەندییە نەخوازراوە دیسان لە تۆمارەکانی شەڕەفخاندا دەدۆزینەوە: شەمسەدین خانی میری بەدلیس کە لەلایەن هۆزی ڕۆژکییەوە لە قەڵای ئاغتامارەوە هاتە سەر تەخت، کاتێک ڕووبەڕووی هاندانی ئیبراهیم پاشای وەزیری عوسمانی بووەوە، ناچار بوو پەنا بباتە بەر شاو تەهماسب. بە هەمان شێوە شێخ ئەمیری برای ئیبراهیم ئاغا کە بە پشتیوانیی میرەکانی کوردستان گەمارۆدرابوو، توانی هەڵبێت و دیسان پەنا بباتە بەر قزڵباشەکان. ئەم پەیوەندییە دەرەبەگایەتییانەی لە نێوان بنەماڵە دەسەڵاتدارەکاندا گیرسابوونەوە، سەرەنجامی تراژیدییان پر لە خەمۆکی و سەرسوڕمان کەوتنەوە.

پرسی جیاکاری و زامی عەلەوییەکان

بە کورتی بڵێم؛ هەندێک ناوەند بە ئاگادارییەوە ناوی بەدلیسی دەهێننە پێشەوە بۆ ئەوەی برینی قووڵ لە نێوان کورددا دروست بکەن و دووبەرەکی بنێنەوە. لە نێو "ڕووناکبیرانی عەلەوی"شدا کەسانێک هەن یارمەتیی ئەمە دەدەن. ئەمڕۆ بۆ شەرعیەتدان بەو سیاسەتانەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان دەیکات و ئەوەی بەرەو دەوڵەت دەستی پێکردووە، نیشاندانی چالاکییەکانی ئیدریسی بەدلیسی وەک فەرمانبەرێکی عوسمانی بە شێوەی مۆدێلێکی مێژوویی، بە کەمترین دەربڕین زوڵمێکی گەورەیە لە حافظەی سیاسیی کورد و ئازارە مێژووییەکانی بەشی عەلەوی.

موراد جوان باسی دروستکردنی لێکترازانی نێوان کوردان دەکات، بەڵام ئەوەی خۆی دەیکات ڕێک هەر ئەمەیە. ئەو مێژوو بە یەک لایەنیدا دەچەمێنێتەوە بۆ ئەوەی بچێتە دڵی دەسەڵاتداران و زەمینە بۆ دۆخێکی نوێ لەگەڵ دەوڵەت خۆش بکات. ئیدریسی بەدلیسی؛ بیرۆکراتێک بوو کە ناوەڕۆکی دەسەڵاتەکەی زێدەڕۆیی تێدا کراوە، تەنانەت میرە کوردەکانیش بڕوایان پێی نەبوو و نەیتوانی لە فەرمانبەریی عوسمانی تێپەڕێت. بەڵام مەترسییە ڕاستەقینەکە لە ئاستی فەرمانبەریی ئەو دەست پێناکات، بەڵکو لەوەدایە کە ئەمڕۆ نوێنەرایەتیی چی دەکات. ئەمڕۆ گەورەکردنی ئەم بیرۆکراتە و نیشاندانی وەک عەبقەرییەکی ڕزگارکەر؛ واتە پاکانەکردن بۆ ملکەچبوون بۆ ئەو ئامێرە گەورە و خوێناوییەی عوسمانی کە کۆمەڵکوژیی عەلەوییەکانی لەسەر دەستی یاووز سوڵتان سەلیم ئازاد کرد. تەنیا بۆ دروستکردنی مێزێکی نوێی ڕێککەوتن لەگەڵ ناوەنددا، سەیرکردنی ئازارە مێژووییەکان و هەستیارییە ڕەواکانی کوردانی عەلەوی وەک وردەکارییەکی لاوەکی قبوڵکراو نییە. لێکترازانی ڕاستەقینە، ئەم بیرکردنەوە تەسلیمبووەیە کە بەم شێوەیە چاوپۆشی لە بەشێکی ئایینیی نەتەوەی کورد دەکات و فەرمانبەرانی زۆرداران وەک دیدگایەکی مێژوویی دەفرۆشێتەوە.

ئەمڕۆ نە هۆز هەیە و نە میر. سەرکردایەتییەک لە ئارادایە کە بۆ هەموو لایەک زەردەخەنە دەکات جگە لە نەتەوەی کورد. ئەم دەمەقاڵێ دەستکردانەی لەسەر بەدلیسی دەکرێن، تەنیا بۆ داپۆشینی تەسلیمبوونی سیاسیی ئێستایە. خاڵی ڕێنماییکەری ئێمە بەرژەوەندیی فەرمانبەرانی ئیمپراتۆرییەت نییە؛ بەڵکو مافە گەردوونییەکانی مرۆڤ و خەباتی ئازادیی نەتەوەی کوردە.

پەیوەندییەکانی شافعی-عەلەوی هیچ کاتێک دانابەزێت بۆ بەرژەوەندخوازییە ڕووکەشەکەی بەدلیسی. لە ڕووی مێژوویییەوە لە گۆڕەپانی ئێرانییدا لە نێوان شیعی، عەلەوی و سووننی/شافعییەکاندا زۆر ڕێککەوتن و خزمایەتی دروست بووە؛ چونکە لەو سەردەمەدا ئەوەی بنەڕەتی بوو ململانێی

Murad’s recent articles are almost exclusively about Yavuz‑Bitlisi and Shah Ismail. He criticises Shah Ismail while glorifying the bureaucrat Bitlisi. We understand that. Yet he never mentions any criticism of the Ottoman colonial and imperialist policy. Some Kurdish lineages, either out of compulsion or because they saw an advantage in siding with the stronger power, aligned themselves with the Ottomans. We understand that as well.

The newly‑formed Safavid state was not as experienced as the Greeks. Like every new movement, we can admit that it was not flexible enough at the ideological stage. Flexibility is a disease of entrenched powers that trust themselves. Those still in the founding phase, and therefore not yet beyond the ideological stage, have not acquired the ability to show the necessary pragmatism. However, it should not be concluded that the Safavids lacked any flexibility at all. According to Şerefhan, Emir Şeref, who organised feasts with alcohol, succeeded in obtaining the Bitlis provincial decree with honorary robes. From whom did the Bitlis bey receive the decree? From the Safavids. Thus the Safavids did not have a policy of denying status to Kurdish lineages. Şerefhan also mentions that Muhammad Khan’s army was not supplied with bread and that they faced many other unpleasant situations, but he refrains from detailing them because it would lengthen the story. Clearly, bad things happened that Şerefhan does not wish to recount. In other words, Kurdish lineages are not naïve “spoon‑fed” children.

So what is the real reason Kurdish lineages leaned toward the Ottomans? The judgment that the Ottomans would win the war is hidden in the experience gained by the Kurdish tribes that fought alongside Uzun Hasan. A contemporary Greek writer calls Uzun Hasan the “King of Med”. Uzun Hasan essentially ruled over the Med lands, so we can infer that the majority of those who fought with him were Kurdish. The Ottoman Sultan Fatih won that war thanks to his artillery. That fact should be enough to judge the outcome of a new war. The wavering of Kurdish beys between the Safavid family of Kurdish origin and the Greeks should be examined in this complex context. In the end, some sided with the Ottomans for their own interests. Does this stance constitute a model to be glorified for everyone? Similar situations have recurred many times in history. Why is this episode being highlighted now? Is it a search for common friends and enemies? Who is preventing a brotherhood with some parties?

In that era many Kurdish beys probably felt closer, in belief, to the Safavid order. Hence it is no surprise that Shah Ismail’s sister married Melik Halil Eyyubi, the judge of Hasankeyf and a Kurdish lord. The Bitlis bey also had a kinship link with Karakoyunlu Kara Yusuf, who was on the Ali side. The beys of Bitlis were famous for organising feasts with music and alcohol. So there was no religious fanaticism of the kind we understand today. Moreover, according to David Morgan, the early Safavid order was originally a Sunni‑referenced tariqa. I doubt that many of those who make bold claims about the Safavids and the Kurds are aware of this.

Secondly, Murad Ciwan makes a sweeping generalisation that all Kurds stood with the Ottomans. He glosses over the fact that Çemişgezek bey Rüstem was beheaded together with his forty supporters. If Murad examined the tribes and population that migrated to Khorasan today, he would see how intense Kurdish participation on the Safavid side was and would feel the need to mention it, perhaps even empathise. Not only Shiites stood beside Shah Ismail; Sunnis were present as well. The Shamli tribe, Avşar, İzolu, Reşi, Karaman, Çemişgezek and similar groups were all Kurdish. Let me quote a quatrain attributed to the Khorasan Kurds:

Bi hukma Şah Ebbas je roma qeyser Aware bûye je wê ewlada Heyder Li vir Ce"ferqulî pir bûye muzter Xwanga bu biranê bibîn halê min

What would happen if those beside Shah Ismail were not Kurdish? Why do people, starting from Antalya, turn eastward and want to go to the Shah? Clearly there is a social unrest rooted in Ottoman policies. Were these people wrong? Is obedience the only justified stance? Are social protests illegitimate?

The Ottoman policy of confiscating property and wealth prompted an eastward drift toward Tabriz in Anatolia, beginning in the era of the Akkoyunlu and continuing thereafter. The number of Kurds who stood with Shah Ismail was not negligible. The Dulkadir principality was largely Kurdish, and Yavuz put an end to it; Murad writes about this as if he were pleased. Earlier, the Ottoman state had annexed beyliks such as Menteşe, Kahraman, Germiyan, Candar, Eretna and the Greek‑ruled Empire of Trebizond. First we must accept that the Ottomans were plunderers and annexationists. Murad writes as if there were an early democracy based on consent in the Ottoman realm. Did the Ottomans have a Magna Carta?

Hangi İdris‑i Bitlisi? Rafizi (Alevi) ve Ehli Sünnet (Sünnü) Bitlisi

When we come to Bitlis, it should be noted that Bitlisi was born in Rey, near Tehran, and early in his career was closer to Shiite circles. The same can be said of Şerefhan, who underwent a similar education. Vural Genç’s research shows that in the panegyrics Bitlisi wrote for Shah Ismail he claims to have learned from his grandfather, and later, when the wind changed, he turned to Sultan Selim I. This opportunistic pragmatism of Bitlisi is today marketed by some circles as a conscious rescue move on behalf of the Kurds. In fact, Bitlisi was not even on the battlefield at the Battle of Çaldıran; the massacres pre‑date that. His appointment as an Ottoman official was a routine bureaucratic post‑war assignment. Moreover, even the Kurdish beys under Ottoman direction did not trust Bitlisi nor would they have sent him alone to the palace. The Ottomans never wanted Kurdish beys to unite among themselves. The “white paper” is merely a legend; possessing a piece of paper in a game whose frame is drawn by others never gives the holder the right to become director.

Kurds are not Arabs; they are an Iranian people. What should be questioned here are the foreign interventions in history. Murad Ciwan writes that after Çaldıran the Kurds lived very peacefully, creating the illusion that all major problems began only in the reign of Mahmud II. The Ottoman state was autocratic. Celadet Bedirhan gives a clear date for the colonisation that began with that war. Why does Murad not acknowledge this fact? A vassal‑lord relationship does not change the nature of the object. A territory that was not previously Ottoman was attached to it, and the conflicts we experience today stem from that forced attachment.

We find the bitter outcome of this unwilling relationship again in Şerefhan’s records: when Bitlis lord Şemsettin Han, installed on the throne by the Rozki tribe after being taken from Akdamar Castle, faced the provocations of Ottoman vizier Ibrahim Paşa, he was forced to seek refuge with Shah Tahmasp. Similarly, with the support of Kurdish lineages, Ibrahim Ağa’s brother Sheikh Emir fled and again took shelter among the Qizilbash. These feudal ties trapped between dynasties produced tragic ends full of longing for homeland and displacement.

Bölücülük Meselesi ve Alevi Travması

To be brief: some circles deliberately foreground the name Bitlisi to open deep wounds among Kurds and create division. There are also those within the “Alevi Enlightened” who play along. Presenting the activities of İdris‑i Bitlisi as an Ottoman official as a historical model in order to legitimise the policies and state‑oriented openings of Abdullah Öcalan is, at best, a gross injustice to Kurdish political memory and to the historical trauma of the Alevi community.

Murad Ciwan talks about creating division among Kurds, but that is exactly what he does. He bends history one‑sidedly to get into the eyes of the powerful and to lay the groundwork for a new status‑quo with the state. İdris‑i Bitlisi is a bureaucrat whose authority did not extend beyond Ottoman civil service and whom even Kurdish lineages did not trust. The real danger is not his bureaucratic rank but what he symbolizes today. Glorifying this bureaucrat as a saviour‑genius amounts to white‑washing the massive, blood‑stained Ottoman apparatus that carried out the Alevi massacres under Sultan Selim I. Sacrificing the historical wounds and current legitimate sensitivities of Alevi Kurds for the sake of building a new reconciliation table with the centre is unacceptable. The true division is the submissive mindset that erases a religious component of the Kurdish nation while marketing the oppressors’ officials as visionary.

Today there are no tribes, no lineages. What remains is a leadership that smiles at every direction except the Kurdish nation itself. The artificial debates conducted through Bitlisi serve only to mask contemporary political submissiveness. Our reference point is not the interests of imperial officials but universal human rights and the Kurdish nation’s struggle for freedom.

Shafi‑Alevi relations can never be reduced to Bitlisi’s shallow pragmatism. Historically, in the Iranian arena, Shiites, Alevis and Sunnis/Shafi‘is forged many alliances and kinships because political interests, not religious fanaticism, were paramount.

If justice and truth matter, we must stay alert to such historical manipulations. Our gaze is not on power; rather, we have a duty to critique powers and those who seek alliances with them. The false historical route drawn by those who want to cooperate with the powerful may bring not freedom but a new form of obedience to the Kurdish nation.

مقالات اخیر موراد عمدتاً درباره یازوز‑بیتلیسی و شاه اسماعیل است. او شاه اسماعیل را نقد می‌کند؛ اما بیتلیسی که یک مأمور دولتی بود را تمجید می‌کند. این را درک کردیم. اما به‌نظر می‌رسد درباره سیاست استعماری و امپریالیستی عثمانی به‌هیچ‌وجه انتقادی نمی‌شود. بخشی از خاندان‌های کرد، یا به‌دلیل اجبار یا به‌دلیل منافع خود که در کنار قدرت می‌دیدند، به‌سوی عثمانی گرایش یافتند. این را هم پذیرفتیم.

دولت نوپای صفویان به‌اندازه یونان تجربه‌دار نیست. می‌توان پذیرفت که هر جنبش نوینی در مرحله ایدئولوژیک به‌ اندازه کافی انعطاف‌پذیر رفتار نمی‌کند. انعطاف‌پذیری، بیماری قدرت‌های ثابت‌کرده‌ای است که به خود اطمینان دارند. کسانی که هنوز در مرحلهٔ تاسیس هستند و به‌دلیل این‌که مرحلهٔ ایدئولوژیک را پشت سر نگذاشته‌اند، توانایی نشان دادن عمل‌گرایی لازم را به‌دست نیاورده‌اند. اما نمی‌توان نتیجه گرفت که در صفویان هیچ انعطاف‌پذیری‌ای وجود ندارد. چرا که بر اساس روایت شرفان، امیر شرف که مهمانی‌های مشروب‌دار برگزار می‌کرد، توانست فرمان‌نامهٔ استان بیتلس را با عناوین افتخاری به‌دست آورد. فرمان‌نامهٔ بیتلس را از چه کسی دریافت کرد؟ از صفویان. پس صفویان سیاستی برای عدم اعطای وضعیت به خاندان‌های کرد نداشتند. شرفان همچنین می‌گوید که به‌دلیل عدم تأمین نان برای ارتش محمد‌خان، آن‌ها با مشکلات ناخوشایند متعددی مواجه شدند و برای جلوگیری از طولانی شدن گفت‌وگو، از ذکر این موارد خودداری می‌کند. پس واضح است که اتفاقات ناخوشایندی رخ داده که شرفان نمی‌خواهد دربارهٔ آن‌ها بگوید. یعنی خاندان‌های کرد نیز از “قاشق‌های سفید” که از شیر می‌آیند، نیستند.

پس دلیل اصلی تمایل خاندان‌های کرد به عثمانی چیست؟ حکم بر این‌که عثمانی این جنگ را خواهد برد، در تجربهٔ قبلی قبایل کرد که در کنار اوزون حسن به جنگ می‌رفتند، نهفته است. یکی از نویسندگان یونانی آن دوره اوزون حسن را «پادشاه مد» می‌نامید. اوزون حسن عمدتاً بر سرزمین‌های مد حکومت می‌کرد؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که اکثر کسانی که در کنار اوزون حسن به جنگ می‌رفتند، کرد بودند. این جنگ توسط سلطان عثمانی فاتح، به‌دلیل توپ‌هایش، به‌دست آمد. این وضعیت باید کافی باشد تا بتوان دربارهٔ نتیجهٔ یک جنگ جدید قضاوت کرد. نوسان موقت خاندان‌های کرد بین خاندان صفوی کرد‌اصل و یونانیان باید در این وضعیت پیچیده جستجو شود. در نهایت برخی به‌دلیل منافع شخصی خود در کنار عثمانی ایستادند. آیا این رفتار می‌تواند به‌عنوان نمونه‌ای برای همه تحسین‌برانگیز تلقی شود؟ موارد مشابهی در تاریخ بارها رخ داده است. هدف از نشان دادن این مثال‌ها چه بود؟ جستجوی دوست و دشمن مشترک؟ یا کسی که مانع برادری می‌شود؟

در این دوره، بسیاری از بیای کرد شاید از نظر عقیدتی خود را نزدیک‌تر به طریقت صفوی می‌دانستند. به همین دلیل، خواهر شاه اسماعیل با ملّک حلیل ایوبی، حاکم حسان‌کیف و میرن کرد، ازدواج کرد. بیای بیتلس نیز با کاراکویونلو کارا یوسف، که طرفدار علی بود، رابطهٔ خویشاوندی داشت. بیای بیتلس به برگزاری مهمانی‌های مشروب‌دار و موسیقی‌دار مشهور بودند. پس در آن زمان، همان‌طور که امروز می‌گوییم، یک تعصب مذهبی سفت و سخت وجود نداشت. علاوه بر این، بر اساس اطلاعات دیوید مورگان، طریقت صفوی در ابتدا به‌منظور ارجاع به مراجع سنی شکل گرفته بود. من فکر نمی‌کنم بسیاری از افرادی که نظرات ادعایی دربارهٔ صفویان و کردها می‌گویند، از این موضوع آگاه باشند.

دوم اینکه، موراد جیوان گویی همهٔ کردها در کنار عثمانی ایستاده‌اند، یک تعمیم کلی می‌کند. او از قطع سر بیای چمی‌شگزک رستم و چهل همراهش می‌پردازد. اگر موراد امروز به‌دقت به جمعیت‌ها و قبایل مهاجر به خراسان نگاه می‌کرد، می‌دید که مشارکت کردها در سمت صفویان چقدر فراوان بوده و شاید حتی احساس همدلی می‌کرد. در کنار شاه اسماعیل، نه تنها شیعیان بلکه سنی‌ها نیز حضور داشتند. قبایل شاملی، اوشار، ایزولو، رشی، کرمان، چمی‌شگزک و دیگران همگی کرد بودند. یک رباعی از کردهای خراسان را نقل می‌کنم:

به حکم شاه اباس از رُما قیسِر آواره شد از آن والدِ حیدر اینجا جفرقلی بسیار مضر شد خود را در این ویرانه ببین وضعیت من

اگر کسانی که در کنار شاه اسماعیل حضور داشتند کرد نبودند، چه می‌شد؟ از آنتالیا شروع می‌شود؛ چرا مردم به شرق می‌گرند، چرا می‌خواهند به شاه بروند؟ واضح است که ناآرامی‌های اجتماعی ناشی از سیاست‌های عثمانی وجود دارد. آیا این مردم ناعادل بودند؟ آیا تنها رفتار درست، اطاعت بود؟ آیا اعتراضات اجتماعی غیرقانونی بودند؟

سیاست سقوط اموال و دارایی‌های عثمانی که باعث شد مردم آسیای کوچک به شرق، به تبریز، روی آورند، از دورهٔ کوچ‌کویونلوها آغاز شد و پس از آن ادامه یافت. تعداد کردهایی که در کنار شاه اسماعیل بودند، کم نبود. دولت‌دولتی دلق‌دار عمدتاً کرد بود و یازوز آن را پایان داد؛ موراد نیز به‌نظر می‌رسد از این وضعیت راضی باشد. پیش از این، دولت عثمانی بایات‌شاهی، قهرمان، گرمیان، جندار، ارتنا، دولت‌دولتی رومی ترابزون و دیگر بایلات را تصرف کرده بود. ابتدا باید بپذیریم که عثمانی یک دولت غارتگر و تصرف‌گر بود. موراد گویی می‌نویسد که در عثمانی دموکراسی زودرس مبتنی بر رضایت وجود داشته است. آیا در عثمانی «مگنا کارتا» وجود داشت؟

Hangi İdris-i Bitlisi? Rafizi (Alevi) ve Ehli Sünnet (Sünnü) Bitlisi وقتی به بیتلس می‌رسیم؛ بیتلیسی در ری، تهران به‌دنیا آمد و در اوایل دوره به‌محیط‌های شیعی نزدیک‌تر بود. همان‌طور که می‌توان برای شرفان که تحت آموزش مشابهی رشد کرده، گفت. تحقیقات ورال گنچ نشان می‌دهد که در تمجیدهای ادریس‑ی بیتلس از شاه اسماعیل، او می‌گوید که از پدربزرگش درس گرفته و سپس با تغییر بادهای سیاسی به‌سوی یازوز سلطان سلیم گرایش پیدا کرده است.

این عملگرایی سست بیتلس امروز توسط برخی حلقه‌ها به‌عنوان یک حرکت نجات‌آگاهانه برای کردها بازاریابی می‌شود. اما در جنگ چالدیران بیتلس حتی در میدان حضور نداشت. قتل‌عام‌ها به‌مراتب پیش از آن رخ داده‌اند. اعطای مقام اداری به بیتلس به‌نام عثمانی، کاری روتین پس از جنگ بوده است. علاوه بر این، حتی بیای کرد تحت فرمان عثمانی به بیتلس اعتماد نمی‌کردند و او را تنها به‌سوی دربار نمی‌فرستادند. عثمانی هرگز نمی‌خواست که بیای کردها در میان خود اتحاد پیدا کنند. «کاغذ سفید» تنها یک افسانه است؛ داشتن نقش در بازی‌ای که چارچوب آن توسط دیگران کشیده شده، هرگز به بازیکن حق کارگردانی نمی‌دهد.

کردها عرب نیستند، بلکه از مردم ایرانی هستند. در اینجا سؤال اصلی باید به مداخلات خارجی در تاریخ پرداخته شود. موراد جیوان پس از چالدیران می‌نویسد که کردها زندگی بسیار آرامی داشته‌اند؛ گویی تمام مشکلات بزرگ فقط از دورهٔ محمود دوم آغاز شده‌اند. عثمانی یک دولت استبدادی است. جلال‌الدین بدیرهان به‌وضوح تاریخ این جنگ را به‌عنوان تاریخ استعمار می‌نویسد. چرا برای موراد این حقیقت پاسخی ندارد؟ رابطهٔ سرور‑برده طبیعت شیء را تغییر نمی‌دهد. سرزمینی که پیش از آن متعلق به عثمانی نبود، به عثمانی پیوست و ریشهٔ درگیری‌های امروز ما در این پیوستگی اجباری نهفته است.

ما این سرنوشت ناخواسته را دوباره در اسناد شرفان می‌یابیم: شوالیهٔ رزوکی که از قلعهٔ آکدامار برده شد و بر تخت نشسته شد، میرت بیتلس شمس‌الدین خان، وقتی با تحریکات وزیر عثمانی ابراهیم‌پاشا مواجه شد، مجبور به پناه بردن به شاه طهماسب شد. به‌طور مشابه، با حمایت خاندان‌های کردستان، برادر ایبراهیم آقا، شیخ امیر، موفق شد به‌دنبال فرار به‌سوی کردهای خون‌سفید پناه ببرد. این روابط فئودالی میان خاندان‌ها، اشتیاق به وطن و سرگردانی‌ها، سرانجام به‌پایان‌های تراژیک منجر شد.

Bölücülük Meselesi ve Alevi Travması بدون طولانی کردن بگویم؛ برخی حلقه‌ها عمداً نام بیتلس را برجسته می‌کنند تا بین کردها زخم‌های عمیق بزنند و تقسیم ایجاد کنند. حتی در میان «روشنفکران عارف» نیز این کار را می‌کنند. امروز برای مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های عبدال‌حسین اوچالان و بازگشت به دولت، ارائهٔ فعالیت‌های ادریس‑ی بیتلس به‌عنوان یک الگوی تاریخی، به‌سختی می‌توان آن را به‌عنوان یک بی‌عدالتی بزرگ نسبت به حافظهٔ سیاسی کردها و آسیب‌های تاریخی عارف‌کردها توصیف کرد.

موراد جیوان دربارهٔ ایجاد تقسیم در میان کردها می‌گوید، اما همان کاری که او می‌کند، دقیقاً همین است. او برای جلب توجه قدرتمندان و فراهم کردن زمینهٔ یک وضعیت جدید با دولت، تاریخ را به‌یک‌طرفه می‌چرخاند. ادریس‑ی بیتلس؛ یک بوروکرات است که حتی از اعتماد خاندان‌های کرد نیز دور مانده و از مأموریت‌ اداری خود فراتر نرفته است. خطر واقعی نه در مقیاس بوروکراتیک اوست، بلکه در نمادگری‌ای است که امروز به‌دست می‌آورد. درخشان‌سازی این بوروکرات به‌عنوان یک نابغهٔ نجات‌دهنده، به معنای توجیه تسلیم به دستگاه خونین و بزرگ عثمانی است که به‌دست یازوز سلطان سلیم کشتارهای عارفان را اجرا کرد. صرفاً برای برپایی یک میز توافق جدید با مرکز، استفاده از دردهای تاریخی عارف‌کردها و حساسیت‌های مشروع امروزشان به‌عنوان یک جزئیات قابل‌صرف است که غیرقابل‌قبول است. تقسیم‌گر واقعی، ذهنیت تسلیم‌گر است که بخشی از هویت قومی کرد را نادیده می‌گیرد و بوروکرات‌های ظالم را به‌عنوان بینندگان تاریخی می‌فروشد.

امروزه قبیله‌ای نیست، میرایی نیست. رهبری‌ای وجود دارد که به‌جز ملت کرد، به‌سوی همه طرف‌ها لبخند می‌زند. این مناظرات ساختگی که از طریق بیتلس پیش می‌روند، جز پنهان‌سازی تسلیم‌گری‌های سیاسی معاصر کاری ندارند. نقطهٔ مرجع ما نه منافع بوروکرات‌های امپراتوری است، بلکه حقوق بشر جهانی و مبارزهٔ کردها برای آزادی است.

روابط شافعی‑عارفی هرگز نمی‌توانند به‌ساده‌گی‌ پرگماتیک بیتلس کاهش یابند. در تاریخ، شیعیان، عارفان و سنی‌ها/شافعیان در سرزمین‌های ایرانی همکاری‌ها و خویشاوندی‌های متعددی داشته‌اند؛ زیرا در آن دوره، منافع سیاسی بر تعصبات مذهبی اولویت داشت.

اگر حق و حقیقت ارزشمند باشد، باید در برابر چنین دستکاری‌های تاریخی هوشیار بود. چشم ما به قدرت نیست؛ بلکه وظیفهٔ ما نقد قدرت‌ها و کسانی است که به دنبال اتحادهای قدرت می‌گردند. مسیر تاریخی ساختگی این افراد که می‌خواهند با قدرت‌ها شریک شوند، برای ملت کرد آزادی نمی‌آورد، بلکه صرفاً شکل جدیدی از اطاعت می‌سازد.

مقالات مراد الأخيرة تتناول عادةً يافوز-بيتلسى والشاه إسماعيل. ينتقد الشاه إسماعيل؛ ويُعلي من شأن البيتلسى الموظف. فهمنا ذلك. غير أنَّه لا يتطرق إلى نقد سياسة الدولة العثمانية الاستعمارية والإمبريالية لسبب ما. بعض أُسَر الأكراد، إما نتيجة إكراه أو لأنهم رأوا مصالحهم تُحفظ من قبل الأقوى، وقفوا إلى جانب العثمانيين. فهمنا ذلك.

الدولة الصفوية الجديدة ليست ذات خبرة كاليونان. يمكننا أن نعترف بأن الحركات الجديدة لا تتسم بالمرونة الكافية في المرحلة الأيديولوجية. المرونة تميل إلى القوى المستقرة التي تثق بنفسها. الكيانات التي لا تزال في مرحلة التأسيس ولم تتجاوز المرحلة الأيديولوجية بعد، لم تكتسب القدرة على إظهار البراغماتية اللازمة. ومع ذلك، لا يجوز استنتاج أن الصفويين لا يمتلكون أي مرونة. فحسب ما نقل شرفان، تمكن الأمير شرف، الذي نظم وليمةً مسكرة، من الحصول على مرسوم ولاية بيتلسى بأوشحة شرفية. من أين حصل أمير بيتلسى على المرسوم؟ من الصفويين. إذًا لا توجد سياسة للصفويين تمنع منح الأُسر الأكرادية مكانة. كذلك يذكر شرفان أن جيش محمد خان لم يُعطَ خبزًا، وأنهم واجهوا مواقف غير سارة عديدة، لكنه يختار عدم الخوض فيها لتفادي إطالة السرد. إذًا حدثت أشياء سيئة لا يرغب شرفان في ذكرها. وهذا يدل أن الأُسر الأكرادية ليست مجرد ملاعق بيضاء من الحليب.

إذن ما السبب الحقيقي الذي جعل أُسر الأكراد تميل إلى العثمانيين؟ الحكم بأن العثمانيين سيفوزون في هذه الحرب يكمن في الخبرة التي اكتسبتها قبائل الأكراد التي شاركت إلى جانب أوزون حسن. أحد الكتاب اليونانيين في ذلك العصر وصف أوزون حسن بأنه "ملك ميد". كان أوزون حسن في الأساس يحكم أراضي ميد، لذا يمكننا أن نستنتج أن غالبية الذين شاركوا إلى جانبه كانوا من الأكراد. فاز السلطان الفاتح العثماني بهذه الحرب بفضل مدفعاته. هذا يكفي لتكوين حكم حول نتيجة حرب جديدة. يجب البحث عن السبب وراء تذبذب أعيان الأكراد بين الأسرة الصفوية ذات الأصل الأكرادي وبين اليونان في هذا السياق المعقّد. في النهاية، انضم بعضهم إلى جانب العثمانيين لمصالحهم الخاصة. فهل يمثل هذا السلوك مثالًا يُمجَّد للجميع؟ لقد شهد التاريخ حالات مماثلة كثيرًا. ما الهدف من تكرار هذا المثال بين الحين والآخر؟ البحث عن صديق أو عدو مشترك؟ من يمنع الأخوة مع الآخرين؟

في ذلك العصر، كان معظم أمراء الأكراد يشعرون ربما أقرب إلى الطريقة الصوفية الصفوية من الناحية الدينية. لذلك لا عجب أن أخت الشاه إسماعيل تزوجت من مالك حسانكيف والقاضي الأكرادي مَلِك حَلِيل أيوبى. وكان أمير بيتلسى مرتبطًا بنسبٍ مع القائد الكاراكويونلي يارا يوسف، المؤيد لأهل علي. كان أمراء بيتلسى مشهورين بتنظيم الولائم الموسيقية المخمرة. إذًا لم يكن هناك تعصب ديني كما نفهمه اليوم في ذلك الوقت. وعلاوة على ذلك، وفقًا للمعلومات التي قدمها ديفيد مورغان، فإن الطريقة الصفوية في بدايتها كانت طريقةً ترتكز على مراجع سُنّية. لا أظن أن كثيرًا من الذين يدلون بتعليقات جريئة حول الصفويين والأكراد كانوا على علم بهذه الحقيقة.

ثانيًا، يبدو أن مراد سيوان يعمم القول بأن جميع الأكراد وقفوا إلى جانب العثمانيين. يتجاوز ذلك حادثة قطع رأس أمير تشميشجيك رستم مع أربعين من أتباعه. لو ألقى مراد نظرة على القبائل والهجرة إلى خراسان اليوم، ليرى مدى كثافة مشاركة الأكراد مع الصفويين، وربما يشعر بالحاجة إلى ذكر ذلك أو حتى التعاطف معه. لم يكن فقط الشيعة من وقفوا إلى جانب الشاه إسماعيل، بل كان هناك سُنّة أيضًا. قبيلة الشام، الأفشار، الإيزولو، الريشي، الكرامان، تشميشجيك وغيرها جميعها أكراد. أقتبس رباعية من شعر خراسان الأكرادي: > Bi hukma Şah Ebbas je roma qeyser > Aware bûye je wê ewlada Heyder > Li vir Ce"ferqulî pir bûye muzter > Xwanga bu biranê bibîn halê min

ماذا لو لم يكونوا أكرادًا من وقفوا إلى جانب الشاه إسماعيل؟ لماذا يتجه الناس من أنطاليا إلى الشرق، ولماذا يرغبون في الذهاب إلى الشاه؟ من الواضح أن هناك اضطرابًا اجتماعيًا ناتجًا عن سياسات العثمانيين. هل كان هؤلاء الناس مخطئين؟ هل الطاعة هي الموقف الوحيد الصائب؟ هل الاعتراضات الاجتماعية غير شرعية؟

بدأ اتجاه التوجه نحو الشرق، إلى طبريز، في عهد الأكوينولولار نتيجة سياسات العثمانيين التي أدت إلى تدمير الممتلكات في صغرى آسيا، واستمر لاحقًا. لم يكن عدد الأكراد الذين وقفوا إلى جانب الشاه إسماعيل أقل من غيرهم. كانت دولكادير في الغالب أُسْرًا أكرادية، وأنهى يافوز ذلك؛ ويبدو أن مراد يعبّر عن رضاه حيال ذلك. في السابق، ضمت الدولة العثمانية إقطاعيات مثل منتش، كهرمان، جرميان، جاندار، إرتنا، وإمارة طرابزون الرومانية. يجب أولًا الاعتراف بأن العثمانيين كانوا غزاة وموسعون. يكتب سيوان كأن هناك ديمقراطية مبكرة قائمة على الموافقة في العثمانيين. هل كان هناك ما يشبه "ماجنا كارتا" في العثمانيين؟

Hangi İdris-i Bitlisi? Rafizi (Alevi) ve Ehli Sünnet (Sünnü) Bitlisi عند الحديث عن بيتلسى، فهو وُلد في مدينة ري قرب طهران، وكان في مراحله الأولى أقرب إلى الأوساط الشيعية. يمكن قول الشيء نفسه عن شرفان الذي خضع لتعليم مماثل. تُظهر أبحاث ورال جنج أن إدريس بيتلسى في مدحه للشاه إسماعيل كان يستلهم من جدّه، ثم تحول إلى دعم يافوز سلطان سليم عندما تغيرت الرياح.

يُسوّق بعض التيارات اليوم براغماتية بيتلسى المتقلبة كأنها خطوة إنقاذ واعية للأكراد. لكن في معركة تشالديران، لم يكن بيتلسى حاضرًا على الساحة. فالمجازر تعود إلى زمن أقدم. إن تعيين بيتلسى كمسؤول باسم العثمانيين هو مجرد وظيفة إدارية عادية بعد الحرب. بل إن أمراء الأكراد تحت قيادة العثمانيين لم يثقوا ببيتلسى ولم يرسلوه إلى القصر بمفردهم. لم يرغب العثمانيون أبدًا في توحيد أمراء الأكراد فيما بينهم. "الورقة البيضاء" مجرد أسطورة؛ امتلاك ورقة في لعبة يرسمها الآخرون لا يمنح اللاعب حقًا أن يصبح المخرج.

الأكراد ليسوا عربًا، بل هم من الشعوب الإيرانية. ما يجب التشكيك فيه هنا هو التدخلات الخارجية عبر التاريخ. يكتب مراد سيوان أن الأكراد عاشوا بسلام بعد تشالديران، كأن المشكلات الكبرى بدأت فقط في عهد محمود الثاني، وهو تصور غير واقعي. العثمانيون كانوا دولة استبدادية. يحدد جيلاد بدراهن تاريخ الحرب بوضوح كجزء من تاريخ الاستعمار. لماذا لا يجد مراد ما يبرره؟ علاقة الفاسل-السيد لا تغير طبيعة الشيء. أرض لم تكن تابعة للعثمانيين أصبحت مرتبطة بهم، وجذور الصراعات الحالية تعود إلى هذا الارتباط القسري.

نجد في سجلات شرفان مرة أخرى ما يبرز مأساة هذه العلاقة غير الطوعية: عندما استولى قبيلة روزكي على قلعة أكدامار وجعلوا أمير بيتلسى شمس الدين حن على العرش، اضطر إلى اللجوء إلى الشاه طهماسب بعد أن استفزه وزير العثمانيين إبراهيم باشا. وبالمثل، نجح شقيق إبراهيم آغا، الشيخ أمير، بالفرار واللجوء إلى الزنادقة بدعم أُسر كردستان. أدت هذه العلاقات الإقطاعية المتشابكة بين السلالات إلى نهايات مأساوية مليئة بالحنين للوطن والاضطراب.

Bölücülük Meselesi ve Alevi Travması باختصار، بعض التيارات تسعى بوعي إلى إبراز اسم بيتلسى لزرع جروح عميقة بين الأكراد وإحداث انقسام. هناك من يساند ذلك داخل "نخبة العلويين". اليوم، لتبرير سياسات عبد الله أوجلان ومبادراته تجاه الدولة، يُقدمون نشاطات إدريس بيتلسى كموظف عثماني كنموذج تاريخي، وهو في أبسط صوره إهانة للذاكرة السياسية للأكراد وإلى الصدمات التاريخية للعلويين.

يتحدث مراد سيوان عن خلق انقسام بين الأكراد، لكنه في الواقع يفعل ذلك. فهو يلتوي في التاريخ جانبًا واحدًا لتقريب نفسه إلى أقوى الأطراف وإعداد أرضية لنظام جديد مع الدولة. إدريس بيتلسى هو مجرد موظف لم يحظى بثقة أُسر الأكراد، ولم يتجاوز حدود البيروقراطية العثمانية، بل تم تضخيم قوته. الخطر الحقيقي ليس في دوره الوظيفي، بل في ما يرمزه اليوم. تمجيد هذا البيروقراطي كعبقري منقذ يعني تبرير طاعة الجهاز العثماني الضخم والدموي الذي نفذ مجازر العلويين تحت يافوز سلطان سليم. لا يمكن التضحية بآلام العلويين الأكراديين وتفهمهم الحالي كمسألة ثانوية من أجل إقامة طاولة توافق جديدة مع المركز. الانقسام الحقيقي هو ذلك الذهن الخاضع الذي يتجاهل جزءًا إيمانيًا من الأمة الكردية، ويسوق موظفي الظالمين كروّاد تاريخيين.

اليوم لا قبيلة ولا أُسرة. هناك قيادة تبتسم لكل جانب ما عدا الأمة الكردية. النقاشات المصطنعة التي تُجرى عبر بيتلسى لا تخدم سوى إخفاء التسليمات السياسية الحالية. مرجعنا ليس مصالح موظفي الإمبراطورية، بل حقوق الإنسان العالمية ونضال الأمة الكردية من أجل الحرية.

العلاقات الشافعية-العلوية لا يمكن اختزالها في براغماتية بيتلسى السطحية. تاريخيًا، على الساحة الإيرانية، أقيمت تحالفات وقرابات بين الشيعة والعلويين والسنة/الشافعية؛ لأن الصراع الديني لم يكن هو الأساس، بل الصراعات السياسية والمصالح.

إذا كان الحق والحقائق ثمينين، فيجب أن نبقى يقظين أمام هذه التلاعبات التاريخية. عيننا ليست على السلطة؛ بل مسؤوليتنا هي نقد السلطات والباحثين عن شراكة مع السلطة. الطريق التاريخي الزائف الذي يرسمه المتعاونون مع القوي لا يجلب حرية للأمة الكردية، بل قد يجلب شكلاً جديدًا من الطاعة.