PEZKUWICHAINDIJITAL KURDISTAN NEWS 15 HEZÎRAN 2026 · DUŞEM
Gündem Görüş
Görüş

Sekter Popülist Söylem Yerine Ulusal Pragmatizm
25 Eylül 2017 referandumunun ardından yükselen hain-ihanet söylemi, Kürdlerin asıl zaafı olan dağınık mevzilenmeyi gizliyor; dünya tarafından ihanete uğramış bir millet için çıkış, sekter popülizmde değil ulusal pragmatizmdedir.

Sekter Popülist Söylem Yerine Ulusal Pragmatizm

25 Eylül 2017 referandumunun ardından yükselen hain-ihanet söylemi, Kürdlerin asıl zaafı olan dağınık mevzilenmeyi gizliyor; dünya tarafından ihanete uğramış bir millet için çıkış, sekter popülizmde değil ulusal pragmatizmdedir.

Dünya tarafından ihanete uğramış bir ülke ve millet olarak Kürdler, geleceğe sağlam basmak için toleransı ve birlikte var olmayı öğrenmek zorundalar. Aksi durum, içine düştüğümüz resmin kendisidir.

25 Eylül 2017 referandumunun öncesinde ve sonrasında Güney Kürd liderliği çok açık seçik bir biçimde gördü ki Kürdlerin "dostları" yalnızca istenileni yapınca vardır. Kürdlerin ne istediğinin veya neye ihtiyaç duyduğunun fazla bir kıymeti harbiyesi olmadığı, bütün "dostları" tarafından defalarca yüzlerine vuruldu.

Güney Kürd liderliği referandumda ısrar ederken aslında yapayalnızdı; bütün baskılara rağmen direnmişti. Bu direnç kırılamayınca devreye her türlü Bizans oyunu sokuldu. Tehdit, tenkit ve ambargo derken Kurdistanî bölgelere milis yerleştirmeye kadar uzanan yüzlerce şey yapıldı. 24 Eylül 2017'ye dek referandum defalarca ipten döndü.

Sonunda 25 Eylül'de %73 katılımla ve %92'lik bir tercihle Kürdlerin bağımsızlıktan yana olduğu gerçeği açığa çıktı. Bu sonuç, yadsınamaz bir talebin dışa vurumu olduğu kadar, referanduma katılan bütün bölgelerin kime ait olduğunun resmi tapusu olması bakımından da bir ilkti. İlk olduğu kadar, Kürdlerin tarih boyunca sahip olacakları en kıymetli şey de bu sonuçtu.

Referanduma giden yıllarda gerek Kürdler gerekse dünyada birçok çevre sıkça Sykes-Picot'yu tartışırken artık yeni bir sürecin başladığına ve haritaların değişmesinin kaçınılmaz olduğuna dikkat çekiyordu. Nitekim 27 Temmuz 2015'te Aso Zagrosî ile yaptığım söyleşide şu kısa belirlemeyi yapmıştım:

"Bölgede yaşanılanları Kürd güçlerinin doğru okuduğunu söylemek biraz zor. Kürd güçlerinin mevzilenmelerine bakınca durum zaten bütün çıplaklığıyla açığa çıkıyor. Mevcut Kürd mevzilenmesi Sykes-Picot'nun devamı anlamına geldiği gibi, bu durumu ters yüz edecek bir mevzilenme de yoktur. Ne yapılabilir sorusuna cevap vermek öyle sanıyorum ki hiç zor değil; her Kürdün aklından geçen benim de aklımdan geçiyor. Milli bir siyaset belgesi ekseninde kümelenmiş bir Kürd birliğiyle sürece aktif olarak müdahil olunması, Kürd mevzilenmesi konusunda ortak siyaset geliştirilmesi, ortak askeri güç oluşturulması. Güney ve Batı Kurdistan öncelikli kılınıp bütün Kürd güçleri bu iki alana yığılmalıdır. Güney ve Batı Kurdistan'ın birleşmesi ve Akdeniz'e açılan bir yola yoğunlaşılması Kürdlerin yapmaları gereken şeydir. Ama mevcut durumda devam edilecekse yeni bir Kürd yenilgisinin eli kulağındadır diyebiliriz."

Referandum sonrasında Kurdistanî bölgelerde ve Kerkûk'te yaşanılanlar karşısındaki şok ve kırılmalar, tam anlamıyla yeni bir Kürd trajedisiydi. Bu trajedinin öncesinde ve sonrasında aklıselim sonuçlar çıkarmak yerine, o bildiğimiz ve tanıdığımız satıldık, ihanet, xain-yurtsever ikileminde birbirimizi yemeye odaklandırıldık.

Sykes-Picot ve Lozan ile barışık bir Kürd liderlik gerçekliği göz ardı edilip Kürd mevzilenmeleri mercek altına alınmadan yürütülen ihanet tartışması, bir bakıma Kürdlere yapılan en büyük ihanetin kendisidir.

Evet, ortada çok ciddi bir ihanet var; bundan yana hiç şüphe yok. İhanete uğrayan Kürdler ve Kurdistan'dır. Peki ihanet eden kim? Ortada adı dolaşan üç genç Kürd kadrosu mu? Sahi, Kurdistan topraklarının %40'ı üç insan tarafından mı peşkeş çekildi; hem de bağımsızlık referandumuna %73 evet demiş Kerkûk'te?

Bir an olsun bunları doğru kabul edelim. Bu ayıbın ve günahın altından Güney'de siyaset yapan, devlet yöneten hangi lider veya yetkili kalkabilir? "Uyuyor muydunuz?" sorusuna kim cevap verebilir? Ortada yaşanmış bir 24 Eylül gerçeği varken 16 Ekim 2017'ye suçlu veya ihanetçi aramak, biraz fazlasıyla insanları aptal yerine koymak olur.

15 Ekim 2017 gecesi İran tarafından maaşları ödenen, Kerkûk merkezine önceden yerleşmiş, sayıları binlerle ifade edilen milis güçler konusunda aradan geçen onca yıla rağmen hâlâ tek bir kelimenin yazılmamış olması nasıl açıklanır?

Bir direniş durumunda bu milis gücün Kerkûk merkezinde yapacakları ne olurdu? Kerkûk ve diğer Kurdistanî bölgelerde savaşılarak bir yenilgi yaşansaydı acaba bugün elde kalan bir şey olur muydu? Veya savaşla beraber bir bağımsızlık ilan edilseydi bugün Güney yaşıyor olacak mıydı? Yüzlerce soru sormak mümkün, lakin hiçbirinin kıymeti yok. Yok, çünkü efendilerin istediği yapılmadığı için Kürdler cezalandırılmalıydı ve yapılan da bundan başka bir şey değildi.

Kürdlerin önünde iki seçenek vardı: ya direnip bütün kazanımları kaybetmek, ya da bir adım geri çekilip referandumla sağlanan tapuya bina yapmak için zamanı kollamak.

Efrîn ile Kerkûk kıyaslaması fazlasıyla yapıldı; direnme ve ihanet gibi bir denklem sıkça dillendirildi. Lakin asıl gözden kaçırılan, Kürdlerin ve Kurdistan'ın dünyaca ihanete uğramış olduğu gerçeğinin kendisiydi. Sykes-Picot ve Lozan konusunda taraf olmaktan kaçınan bir siyaset anlayışının jargonunda ihanet gibi bir kavramın bulunması ise yenilir yutulur cinsten değildir.

Söz konusu iki antlaşmanın bütün tarafları sahada aktif biçimde rol aldıktan sonra Kürdler de ayaklarına önceden gelen şansı maalesef kullanamadılar; yani de facto durum değerlendirilemedi. İşin özü ve gerçeği budur.

Kürdler yangında ülke kurmak yerine dünyanın itfaiyesi olmayı naif bir biçimde içselleştirdiler.

Bütün bunlar, dünya başkentlerinden yükselen "Kürdler dünya için savaşıyor" melodisinin büyüsüne kapılmanın getirileridir. Asıl üzerinde durulması gereken şey, Kürdlerin bir ülke ve bir millet gerçeğinden uzak olmaları kadar, mevzilenmelerinin ve iliklerine kadar reelpolitiğin etki alanında siyaset yapıyor olmalarının göz ardı edilmemesidir.

Referanduma uzanan beş yılda Kürdlere altın tepside de facto olarak sunulan birçok şans ne yazık ki heba edildi. Kürd siyasal yapılanmaları güçlüyken güçlerini ülke yerine kendi egemenlikleri için kullanmaktan imtina etmediler. Yaşanılan yenilgilerin ardından ise o bildiğimiz geleneksel hain ve ihanetçi söylemleriyle yeniden saf tutmaya çalışmalarının bir anlamı olmadığı, bu kez erkenden anlaşıldı.

Günümüz dünyasında günlük popülist siyasetten ulusal pragmatik bir siyasete evrilme becerisi gösterenler var olma şansını yakalıyor. Kürdler kırıp döken, ötekileştiren, basit ve öngörüsüz parti ve grup çıkarlarını bir kenara itip yerine ulusal pragmatik bir eksen inşa etmenin yollarını bulmak zorundalar. Kabul etsek de etmesek de bugün Güney'de yapılan şey budur; diğer parçalar da bu siyasete eklenmek zorundadır.

Kim ne derse desin, 16 Ekim'de Kürdlerin savaş davetine teveccüh etmemiş olması bir kazançtır. Dün çekilinen bölgelere yarın illaki tekrar gidilir. Aksi durumu anlamak için, referandumdan yalnızca birkaç ay sonra, Mart 2018'de Kürdlerin "dostlarının" gözleri önünde yaşanan Efrîn dramına bakmak yeterlidir. Güney Kürd hareketi tarihsel olarak şehir savaşlarından hep kaçınmıştır; Kak Mesûd ile Mele Mistefa Barzanî arasında Rewandiz'in alınması konusunda geçen tarihi anekdot unutulmamalıdır.

Kerkûk'ten bu yana geçen yıllar, o gün kurulan denklemin tek bir kente ya da tek bir parçaya özgü olmadığını gösterdi.

Dün çekilinen bölgelere yarın illaki tekrar gidileceğini söylemiştim. Efrîn bunu doğruladı, ne var ki bedeli sekiz yıllık bir işgal oldu. Kürdler evlerinden edildikten sekiz yıl sonra, ancak Şam'daki iktidar değiştiğinde ve 29 Ocak 2026 anlaşması yürürlüğe girdiğinde dönmeye başlayabildiler. Dönenlerin oranı bugün yüzde 75 ile 80 arasında. Ama dönüş, güvenliğin sağlandığı anlamına gelmiyor: bölgede hâlâ silahlı gruplar var, kimi aileler kendi evini geri alabilmek için para ödemek zorunda kalıyor. Yani sekiz yıllık işgalin hesabı sorulmuş değil; yalnızca işgalin biçimi değişti. Kerkûk'te ise bu dönüş henüz gerçekleşmedi.

Batı Kurdistan'da yaşananlar ise 2015'te yaptığım belirlemenin en acı biçimde doğrulanmasıdır. IŞİD'e karşı savaşın bütün yükünü taşıyan Kürd güçleri, savaş bittiğinde masada kendi statülerini değil, başkasının devletine hangi koşullarla katılacaklarını tartışır hâle geldiler. Mart 2025'te imzalanan ve hiçbir uygulama mekanizması içermeyen entegrasyon anlaşması, Ocak 2026'da Şam güçlerinin harekâtıyla çöktü. 18 Ocak'ta varılan ateşkesle Rakka ve Deyrizor merkezi hükümete bırakıldı, 29 Ocak'ta imzalanan yeni anlaşma ise Kürd güçlerinin orduya birlikler hâlinde değil tek tek bireyler olarak katılmasını öngördü. Ağustos 2026'da entegrasyonun tamamlandığı ve söz konusu gücün müstakil bir yapı olarak varlığının sona erdiği açıklandı.

On yılı aşkın bir savaşın sonunda elde kalan şey ne bir statü ne de bir sınır oldu; yalnızca başkasının ordusuna tek tek katılma izni. Dünyanın itfaiyesi olmanın faturası budur.

Kuzey'de de denklem özü itibarıyla farklı işlemedi. Şubat 2025'teki çağrının ardından örgüt kendini feshetti, Temmuz 2025'te Başûr'da silahlar sembolik biçimde yakıldı, Ağustos 2025'te kurulan meclis komisyonu Şubat 2026'da raporunu tamamladı, meclis de 10 Ağustos 2026'da yasasını çıkardı. Ne var ki bu yasa silah bırakmanın ve sivil hayata dönüşün hukuki çerçevesini kurmakla yetindi; Kürdlerin anayasal statüsüne, anadil hakkına ya da İmralı'daki tutukluluğun geleceğine dair hiçbir güvence getirmedi. Süreç bugün uygulama tartışmasına takılmış durumda. Burada da elde olan önden verildi, karşılığı sonraya bırakıldı.

Başûr'daki tablo da iç açıcı değil. 20 Ekim 2024 seçimlerinin üzerinden bir buçuk yıldan fazla geçmesine rağmen ortak hükümet kurulamadı. 11 Nisan 2026'da Bağdat'taki cumhurbaşkanlığı oylaması, iki büyük Kürd partisinin birbirine rağmen hareket ettiği bir krize dönüştü: biri Şii bloklarının desteğiyle adayını seçtirdi, öteki oturumu tanımadığını açıklayıp milletvekillerini Hewlêr'e çağırdı. Kerkûk ise 2017'den bu yana Kürd yönetiminin dışında. Kentin petrolünün Mart 2026'da yeniden Ceyhan üzerinden ihraç edilmeye başlanması bile kentin statüsüne dair hiçbir şeyi değiştirmedi.

Dört parçada dört ayrı sahne, ama tek bir örüntü. Hepsinde Kürd güçleri başkasının kurduğu denklemin içinde mevzilendi, savaşı başkası için verdi, masaya kendi belgesiyle değil karşı tarafın gündemiyle oturdu. 2015'te "milli bir siyaset belgesi ekseninde kümelenmiş bir Kürd birliği" derken kastettiğim tam olarak buydu: Kürdlerin ortak bir siyaset belgesi, ortak bir temsili ve ortak bir askeri iradesi olmadıkça, her parçada kazanılan mevziler başka başkentlerin takvimine göre kaybedilmeye devam edecektir.

Sekter popülist söylem bu tablonun karşısında yine hazır bekliyor: hain aramak, ihanet listesi çıkarmak, yenilgiyi birkaç kişinin sırtına yıkmak. Oysa 2017'de olduğu gibi bugün de sorulması gereken soru aynıdır. Kürdler hangi mevzide duruyor ve bu mevzi kimin denklemini sürdürüyor?

Konsensüs ve birlikte var olma becerisi Kürdlerin tek ve en güçlü silahıdır; dünya tarafından ihanete uğramış bir millet için geleceğe sağlam basmanın başka bir yolu görünmemektedir.

Li Şûna Gotara Popûlîst a Sektarîst, Pragmatîzma Neteweyî

Gotara xain-xiyanetê ya ku piştî referanduma 25ê Îlona 2017an bilind bû, qelsiya bingehîn a Kurdan, ango bicihbûna wan a belawela, vedişêre; ji bo miletekî ku ji aliyê cîhanê ve rastî xiyanetê hatiye, derketin ne di popûlîzma sektarîst de, lê di pragmatîzma neteweyî de ye.

Kurd, wekî welat û miletekî ku ji aliyê cîhanê ve rastî xiyanetê hatiye, neçar in ku ji bo pê li pêşerojê qayîm bikin, toleransê û bi hev re hebûnê hîn bibin. Rewşa berevajî, bi xwe ew wêneyê ku em tê de ketine ye.

Berî û piştî referanduma 25ê Îlona 2017an, serokatiya Kurdên Başûr bi awayekî gelek zelal dît ku "dostên" Kurdan tenê dema ku tiştê ji wan tê xwestin tê kirin hene. Ku tiştê Kurd dixwazin an hewcedariya wan pê heye zêde qîmeta wî nîne, gelek caran ji aliyê hemû "dostên" wan ve li rûyê wan hat xistin.

Dema serokatiya Kurdên Başûr li ser referandumê israr dikir, di rastiyê de bi tena serê xwe bû; tevî hemû zextan li ber xwe dabû. Gava ku ev berxwedan nehat şikandin, her cure lîstikên Bîzansî ketin dewrê. Ji gef, rexne û ambargoyê bigire heta bicihkirina mîlîsan li herêmên Kurdistanî, bi sedan tişt hatin kirin. Heta 24ê Îlona 2017an referandum gelek caran ji qiraxa betalbûnê vegeriya.

Di dawiyê de, di 25ê Îlonê de bi beşdariya %73 û bi tercîha %92, rastiya ku Kurd alîgirê serxwebûnê ne derket holê. Ev encam çiqas xwenîşandana daxwazeke ku nayê înkarkirin bû, ewqas jî ji ber ku tapoya fermî ya xwedîtiya hemû herêmên ku beşdarî referandumê bûn bû, cara yekem bû. Çawa ku cara yekem bû, ev encam di heman demê de tiştê herî biqîmet bû ku Kurd di dirêjahiya dîrokê de dê bibin xwediyê wî.

Di salên ber bi referandumê ve, hem Kurdan hem jî gelek derdorên cîhanê dema ku pir caran Sykes-Picot nîqaş dikirin, balê dikişandin ser wê yekê ku êdî pêvajoyeke nû dest pê kiriye û guherîna nexşeyan neçar e. Bi rastî jî, di hevpeyvîna ku min di 27ê Tîrmeha 2015an de bi Aso Zagrosî re kiribû de, min ev tesbîta kurt kiribû:

"Zehmet e ku mirov bibêje hêzên Kurd tiştên ku li herêmê diqewimin rast dixwînin. Dema mirov li bicihbûna hêzên Kurd dinêre, rewş jixwe bi hemû tazîbûna xwe derdikeve holê. Bicihbûna heyî ya Kurdan çawa ku tê wateya domandina Sykes-Picot, ewqas jî bicihbûneke ku vê rewşê serobino bike tune ye. Bersivdana pirsa ka çi dikare were kirin, bi baweriya min qet ne zehmet e; tiştê ku di serê her Kurdekî re derbas dibe di serê min re jî derbas dibe. Bi yekîtiyeke Kurdî ya ku li dora belgeyeke siyaseta neteweyî kom bûye bi awayekî çalak tevlî pêvajoyê bibin, di mijara bicihbûna Kurdan de siyaseteke hevpar pêş bixin, hêzeke leşkerî ya hevpar ava bikin. Divê Başûr û Rojavayê Kurdistanê bibin pêşîn û hemû hêzên Kurd li van her du qadan kom bibin. Yekbûna Başûr û Rojavayê Kurdistanê û baldariya li ser rêyeke ku derî li Deryaya Spî veke, ew tişt e ku divê Kurd bikin. Lê heke bi rewşa heyî were domandin, em dikarin bibêjin ku têkçûneke nû ya Kurdan li ber derî ye."

Şok û şikestinên li hemberî tiştên ku piştî referandumê li herêmên Kurdistanî û li Kerkûkê qewimîn, bi tevahî trajediyeke nû ya Kurdan bû. Li şûna ku berî û piştî vê trajediyê encamên aqilane derxin, em di nav wê dualîteya firotîbûn, xiyanet û xain-welatparêz de ya ku em baş nas dikin, ber bi xwarina hevdû ve hatin arastekirin.

Nîqaşa xiyanetê ya ku bêyî ku rastiya serokatiyeke Kurd a bi Sykes-Picot û Lozanê re li hev hatî were dîtin û bêyî ku bicihbûnên Kurdan bikevin bin lûpê tê meşandin, bi awayekî bi xwe xiyaneta herî mezin e ku li Kurdan hatiye kirin.

Erê, xiyaneteke pir cidî heye; di vê de qet guman tune. Yên ku rastî xiyanetê hatine Kurd û Kurdistan in. Baş e, kî xiyanet kiriye? Gelo ew sê kadroyên ciwan ên Kurd ku navê wan li ber devan e? Bi rastî jî, gelo %40ê axa Kurdistanê ji aliyê sê kesan ve pêşkêş hat kirin; ew jî li Kerkûka ku ji referanduma serxwebûnê re %73 got erê?

Bila em bi qasî kêliyekê van rast qebûl bikin. Kîjan serok an berpirsê ku li Başûr siyasetê dike û dewletê birêve dibe dikare di bin barê vê şerm û gunehê de rabe? Kî dikare bersiva pirsa "Hûn di xew de bûn?" bide? Dema ku rastiyeke 24ê Îlonê ya qewimî li holê ye, ji bo 16ê Cotmeha 2017an li sûcdar an xiyanetkaran gerîn, hinekî zêde mirovan ehmeq hesibandin e.

Çawa tê şirovekirin ku tevî ew qas salên derbasbûyî, hêj yek peyv jî li ser wan hêzên mîlîs ên bi hezaran ku şeva 15ê Cotmeha 2017an meaşên wan ji aliyê Îranê ve dihatin dayîn û berê li navenda Kerkûkê bi cih bûbûn, nehatiye nivîsandin?

Di rewşeke berxwedanê de, dê ev hêza mîlîs li navenda Kerkûkê çi bikira? Heke li Kerkûk û herêmên din ên Kurdistanî bi şer têkçûnek bihata jiyîn, gelo îro tiştek di dest de dima? An jî heke bi şer re serxwebûn bihata ragihandin, gelo îro Başûr dê bijiya? Pirsîna bi sedan pirsan mimkun e, lê qîmeta yekê jî nîne. Nîne, ji ber ku Kurd diviyabû werin cezakirin ji ber ku tiştê efendiyan dixwest nehatibû kirin, û tiştê ku hat kirin jî ji vê pêvetir ne tiştek bû.

Li pêşiya Kurdan du vebijark hebûn: an li ber xwe bidin û hemû destkeftiyan winda bikin, an jî gavekê paşde bavêjin û li benda demê bin da ku li ser wê tapoya ku bi referandumê hatibû bidestxistin avahiyê çêkin.

Berawirdkirina Efrîn û Kerkûkê zêde hat kirin; hevkêşeyeke wekî berxwedan û xiyanet gelek caran hat gotin. Lê tiştê ku bi rastî ji ber çavan reviya, bi xwe rastiya wê yekê bû ku Kurd û Kurdistan ji aliyê cîhanê ve rastî xiyanetê hatine. Hebûna têgeheke wekî xiyanetê di jargona têgihîştineke siyasî de ya ku di mijara Sykes-Picot û Lozanê de ji aliyêgiriyê direve jî, ne tiştekî wisa ye ku bi hêsanî were daqurtandin.

Piştî ku hemû aliyên van her du peymanan li meydanê bi awayekî çalak rol girtin, mixabin Kurdan jî nekarîn şansê ku berê hatibû ber lingên wan bi kar bînin; ango rewşa de facto nehat nirxandin. Kakil û rastiya mijarê ev e.

Kurdan li şûna ku di nav agir de welatekî ava bikin, bi awayekî naîf bûna agirkujiya cîhanê di hundirê xwe de hewandin.

Ev hemû berhemên ketina bin sihra wê melodiya "Kurd ji bo cîhanê şer dikin" in ku ji paytextên cîhanê bilind dibû. Tiştê ku divê bi rastî li ser were rawestandin ew e ku çawa dûrbûna Kurdan ji rastiya welatekî û miletekî, ewqas jî bicihbûnên wan û ku ew heta mejiyê hestiyên xwe di qada bandora reelpolîtîkê de siyasetê dikin, neyên paşguhkirin.

Di wan pênc salên ku ber bi referandumê ve diçûn de, gelek şansên ku di sêniyeke zêrîn de bi awayekî de facto pêşkêşî Kurdan hatin kirin, mixabin bi fîrê çûn. Dema ku avaniyên siyasî yên Kurd bihêz bûn, xwe ji bikaranîna hêza xwe ji bo desthilatdariya xwe li şûna welêt dûr negirtin. Piştî têkçûnên ku hatin jiyîn jî, vê carê zû hat fêmkirin ku hewldana wan a ku bi wan gotarên kevneşopî yên xain û xiyanetkar ên ku em nas dikin dîsa refan ava bikin, bêwate ye.

Di cîhana îroyîn de, yên ku jêhatîbûna veguherîna ji siyaseta popûlîst a rojane ber bi siyaseteke pragmatîk a neteweyî ve nîşan didin, şansê hebûnê bi dest dixin. Kurd neçar in ku berjewendiyên partî û komî yên şikêner, biyanîker, sade û bêpêşbînî bidin aliyekî û li şûna wan rêyên avakirina tewereyeke pragmatîk a neteweyî bibînin. Em qebûl bikin an nekin, îro li Başûr tiştê ku tê kirin ev e; divê perçeyên din jî tevlî vê siyasetê bibin.

Kî çi dibêje bila bibêje, ku Kurdan di 16ê Cotmehê de bersiva vexwendina şer nedan, destkeftiyek e. Herêmên ku duh jê hatin kişandin, sibe bê guman dê dîsa bê çûn. Ji bo fêmkirina rewşa berevajî, bes e mirov li drama Efrînê binêre ku tenê çend meh piştî referandumê, di Adara 2018an de li ber çavên "dostên" Kurdan qewimî. Tevgera Kurdên Başûr di dîrokê de her tim xwe ji şerê bajaran dûr girtiye; anekdota dîrokî ya di navbera Kak Mesûd û Mele Mistefa Barzanî de li ser girtina Rewandizê divê neyê jibîrkirin.

Salên ku ji Kerkûkê û vir ve derbas bûn nîşan dan ku hevkêşeya wê rojê hatî danîn ne taybet bi bajarekî tenê an perçeyekî tenê ye.

Min gotibû ku herêmên duh jê hatin kişandin, sibe bê guman dê dîsa bê çûn. Efrînê ev piştrast kir, lê bihayê wê dagirkeriyeke heşt salî bû. Kurd heşt sal piştî ku ji malên xwe hatin derxistin, tenê dema ku desthilatdariya li Şamê guherî û peymana 29ê Çileya 2026an ket meriyetê, karîn dest bi vegerê bikin. Rêjeya kesên vegeriyane îro di navbera ji sedî 75 û 80 de ye. Lê veger nayê wê wateyê ku ewlehî hatiye misogerkirin: li herêmê hêj komên çekdar hene, hin malbat neçar dimînin ku ji bo vegerandina malên xwe pere bidin. Ango hesabê dagirkeriya heşt salî nehatiye pirsîn; tenê şêwaza dagirkeriyê guheriye. Li Kerkûkê jî ev veger hêj pêk nehatiye.

Tiştên ku li Rojavayê Kurdistanê qewimîn jî, bi awayê herî bi êş piştrastkirina wê tesbîta min e ku min di 2015an de kiribû. Hêzên Kurd ên ku hemû barê şerê li dijî DAIŞê hilgirtin, dema şer qediya ketin rewşekê ku li ser masê ne statuya xwe, lê bi kîjan şertan tevlî dewleta kesekî din bibin nîqaş dikirin. Peymana entegrasyonê ya ku di Adara 2025an de hatibû îmzekirin û tu mekanîzmayeke bicihanînê tê de tunebû, di Çileya 2026an de bi operasyona hêzên Şamê hilweşiya. Bi agirbesta ku di 18ê Çileyê de hat kirin, Reqa û Dêrezor ji hikûmeta navendî re hatin hiştin; peymana nû ya ku di 29ê Çileyê de hat îmzekirin jî pêşbînî kir ku hêzên Kurd ne wekî yekîne, lê yek bi yek wekî ferd tevlî artêşê bibin. Di Tebaxa 2026an de hat ragihandin ku entegrasyon temam bûye û hebûna wê hêzê wekî avahiyeke serbixwe bi dawî bûye.

Tiştê ku di dawiya şerekî ji deh salan zêdetir de di dest de ma, ne statuyek bû ne jî sînorek; tenê destûra ku yek bi yek tevlî artêşa kesekî din bibin. Fatûreya bûna agirkujiya cîhanê ev e.

Li Bakur jî hevkêşe di esasê xwe de ne cuda xebitî. Piştî banga Sibata 2025an rêxistinê xwe fesih kir, di Tîrmeha 2025an de li Başûr çek bi awayekî sembolîk hatin şewitandin, komîsyona meclîsê ya ku di Tebaxa 2025an de hat damezrandin di Sibata 2026an de rapora xwe temam kir, meclîsê jî di 10ê Tebaxa 2026an de qanûna xwe derxist. Lê belê ev qanûn bi danîna çarçoveya hiqûqî ya danîna çekan û vegera jiyana sivîl sînordar ma; tu garantiyek li ser statuya destûrî ya Kurdan, mafê zimanê dayikê an jî pêşeroja girtîbûna li Îmralî neanî. Pêvajo îro di nîqaşa bicihanînê de asê maye. Li vir jî tiştê di dest de hebû ji pêş ve hat dayîn, beramberê wê ji bo paşê hat hiştin.

Wêneyê li Başûr jî ne dilgeş e. Tevî ku ji hilbijartinên 20ê Cotmeha 2024an ve zêdetirî salek û nîv derbas bûye, hikûmeteke hevbeş nehat avakirin. Di 11ê Nîsana 2026an de dengdana serokkomariyê ya li Bexdayê veguherî krîzekê ku tê de her du partiyên mezin ên Kurd li dijî hev tevgeriyan: yekê bi piştgiriya blokên Şîe berendamê xwe da hilbijartin, ya din jî ragihand ku rûniştinê nas nake û parlamenterên xwe gazî Hewlêrê kirin. Kerkûk jî ji 2017an vir ve li derveyî rêveberiya Kurdan e. Heta ji nû ve destpêkirina hinardekirina petrola bajêr bi rêya Ceyhanê di Adara 2026an de jî, tiştek li ser statuya bajêr neguhert.

Li çar perçeyan çar dîmenên cuda, lê yek şêwe. Li hemûyan hêzên Kurd di nav hevkêşeya ku yekî din ava kiribû de bi cih bûn, şer ji bo yekî din kirin, û li ser masê ne bi belgeya xwe, lê bi rojeva aliyê dijber rûniştin. Dema min di 2015an de digot "yekîtiyeke Kurdî ya ku li dora belgeyeke siyaseta neteweyî kom bûye", mebesta min tam ev bû: heta ku belgeyeke siyasî ya hevpar, nûnertiyeke hevpar û îradeyeke leşkerî ya hevpar a Kurdan tunebe, mewziyên ku li her perçeyekî tên bidestxistin dê li gorî salnameya paytextên din berdewam winda bibin.

Gotara popûlîst a sektarîst li hemberî vê wêneyê dîsa amade li bendê ye: li xainan gerîn, lîsteyên xiyanetê derxistin, barkirina têkçûnê li pişta çend kesan. Lê belê, çawa ku di 2017an de bû, îro jî pirsa ku divê were pirsîn heman e. Kurd li kîjan mewziyê radiwestin û ev mewzî hevkêşeya kê didomîne?

Lihevkirin û jêhatîbûna bi hev re hebûnê çeka yekane û herî bihêz a Kurdan e; ji bo miletekî ku ji aliyê cîhanê ve rastî xiyanetê hatiye, rêyeke din a ku pê li pêşerojê qayîm bike xuya nake.

لە جیاتی گوتاری پۆپۆلیستیی تائیفەگەرا، پراگماتیزمی نەتەوەیی

گوتاری خائین و خیانەت کە دوای ڕیفراندۆمی ٢٥ی سێپتەمبەری ٢٠١٧ بەرز بووەوە، لاوازیی سەرەکیی کورد کە سەنگەرگرتنی پەرش و بڵاوە، دەشارێتەوە؛ بۆ نەتەوەیەک کە جیهان خیانەتی لێ کردووە، ڕێگای دەرچوون لە پۆپۆلیزمی تائیفەگەرادا نییە، بەڵکوو لە پراگماتیزمی نەتەوەییدایە.

کورد وەک وڵات و نەتەوەیەک کە جیهان خیانەتی لێ کردووە، بۆ ئەوەی پێی لە داهاتوودا قایم دابنێت، ناچارە لێبووردەیی و پێکەوەبوون فێر ببێت. پێچەوانەکەی، ئەو وێنەیەیە کە خۆمانی تێدا دەبینینەوە.

پێش و دوای ڕیفراندۆمی ٢٥ی سێپتەمبەری ٢٠١٧، سەرکردایەتیی کوردی باشوور بە ڕوونی و ئاشکرایی بینی کە «دۆستان»ی کورد تەنیا کاتێک هەن کە ئەوەی ئەوان دەیانەوێت جێبەجێ بکرێت. ئەوەی کورد چی دەوێت یان پێویستی بە چییە، هیچ بەهایەکی ئەوتۆی نییە؛ ئەمە چەندین جار لەلایەن هەموو «دۆستان»یەوە بە ڕووی کورددا درایەوە.

سەرکردایەتیی کوردی باشوور کاتێک پێداگریی لەسەر ڕیفراندۆم دەکرد، لە ڕاستیدا بە تەنیا بوو؛ سەرەڕای هەموو فشارەکان خۆی ڕاگرتبوو. کاتێک ئەم خۆڕاگرییە نەشکێندرا، هەموو جۆرە یارییەکی بیزەنتی خرایە کار. لە هەڕەشە و ڕەخنە و گەمارۆوە بگرە تا جێگیرکردنی میلیشیا لە ناوچە کوردستانییەکاندا، سەدان شت کرا. تا ٢٤ی سێپتەمبەری ٢٠١٧ ڕیفراندۆم چەندین جار تا لێواری هەڵوەشانەوە چوو و گەڕایەوە.

لە کۆتاییدا لە ٢٥ی سێپتەمبەردا، بە بەشداریی ٧٣٪ و دەنگی ٩٢٪، ئەو ڕاستییە ئاشکرا بوو کە کورد لایەنگری سەربەخۆیییە. ئەم ئەنجامە هەر ئەوەندەی دەربڕینی داخوازییەکی نکۆڵی لێنەکراو بوو، ئەوەندەش لەو ڕووەوە یەکەمجار بوو کە تاپۆی فەرمیی ئەوە بوو کە هەموو ئەو ناوچانەی بەشدارییان لە ڕیفراندۆمدا کرد هی کێن. هەر ئەوەندەی یەکەمجار بوو، ئەم ئەنجامە بەنرخترین شتیش بوو کە کورد بە درێژایی مێژوو دەبێتە خاوەنی.

لەو ساڵانەی بەرەو ڕیفراندۆم دەچوون، هەم کورد و هەم زۆر بازنە لە جیهاندا کاتێک بە بەردەوامی باسی سایکس-پیکۆیان دەکرد، سەرنجیان بۆ ئەوە ڕادەکێشا کە قۆناغێکی نوێ دەستی پێ کردووە و گۆڕانی نەخشەکان حەتمییە. هەر بۆیە لە ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٥دا، لە دیمانەیەکدا لەگەڵ ئاسۆ زاگرۆسی، ئەم دەستنیشانکردنە کورتەم کردبوو:

«گوتنی ئەوەی کە هێزە کوردییەکان ڕووداوەکانی ناوچەکە بە دروستی دەخوێننەوە، تۆزێک قورسە. کاتێک سەیری سەنگەرگرتنی هێزە کوردییەکان دەکەیت، دۆخەکە بە هەموو ڕووتییەکەیەوە دەردەکەوێت. سەنگەرگرتنی ئێستای کورد هەم بە واتای درێژەپێدانی سایکس-پیکۆیە، هەم هیچ سەنگەرگرتنێکیش نییە کە ئەم دۆخە سەرەوژێر بکات. پێم وایە وەڵامدانەوەی پرسیاری «چی دەکرێت؟» هیچ قورس نییە؛ ئەوەی بە مێشکی هەموو کوردێکدا دێت، بە مێشکی منیشدا دێت. بە یەکێتییەکی کوردی کە لە دەوری بەڵگەنامەیەکی سیاسیی نەتەوەیی کۆ بووبێتەوە، بە چالاکی دەست لە پرۆسەکە وەربدرێت، سیاسەتێکی هاوبەش سەبارەت بە سەنگەرگرتنی کورد پەرە پێ بدرێت، هێزێکی سەربازیی هاوبەش پێک بهێنرێت. باشوور و ڕۆژئاوای کوردستان بکرێنە ئەولەویەت و هەموو هێزە کوردییەکان لەم دوو گۆڕەپانەدا چڕ بکرێنەوە. یەکگرتنی باشوور و ڕۆژئاوای کوردستان و چڕبوونەوە لەسەر ڕێگایەک کە بگاتە دەریای ناوەڕاست، ئەو شتەیە کە کورد دەبێت بیکات. بەڵام ئەگەر بەم دۆخەی ئێستا درێژە بدرێت، دەتوانین بڵێین شکستێکی نوێی کورد لە دەرگادایە.»

شۆک و شکانەکان بەرامبەر ئەوەی دوای ڕیفراندۆم لە ناوچە کوردستانییەکان و کەرکووکدا ڕووی دا، بە تەواوی واتا تراژیدیایەکی نوێی کورد بوو. لە جیاتی ئەوەی پێش و دوای ئەم تراژیدیایە دەرئەنجامی ژیرانە وەربگرین، خرابووینە سەر ئەوەی لەو دووڕیانە ناسراو و ئاشنایەی فرۆشراوی و خیانەت و خائین-نیشتمانپەروەردا یەکتری بخۆین.

ئەو مشتومڕەی خیانەت کە بەبێ لەبەرچاوگرتنی واقیعی سەرکردایەتییەکی کوردیی ئاشتبووەوە لەگەڵ سایکس-پیکۆ و لۆزان، و بەبێ خستنە ژێر وردبینیی سەنگەرگرتنە کوردییەکان بەڕێوە دەچێت، لە ڕوویەکەوە خودی گەورەترین خیانەتە کە لە کورد کراوە.

بەڵێ، خیانەتێکی زۆر جددی لە ئارادایە؛ هیچ گومانێکی تێدا نییە. ئەوەی خیانەتی لێ کراوە کورد و کوردستانە. ئەی خیانەتکار کێیە؟ ئەو سێ کادرە گەنجە کوردەی کە ناویان لەسەر زمانانە؟ بەڕاستی، ٤٠٪ی خاکی کوردستان لەلایەن سێ کەسەوە بە دیاری درا؟ ئەویش لە کەرکووکێکدا کە ٧٣٪ بەڵێی بە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی گوتبوو؟

با بۆ ساتێکیش بێت ئەمانە بە ڕاست دابنێین. کام سەرکردە یان بەرپرسی کە لە باشوور سیاسەت دەکات و دەوڵەت بەڕێوە دەبات، دەتوانێت لە ژێر باری ئەم شەرم و گوناهە دەربچێت؟ کێ دەتوانێت وەڵامی پرسیاری «ئێوە خەوتبوون؟» بداتەوە؟ لە کاتێکدا ڕاستیی ٢٤ی سێپتەمبەرێکی ڕوودراو لە ئارادایە، گەڕان بەدوای تاوانبار یان خیانەتکاردا بۆ ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧، تۆزێک زیاد لە پێویست خەڵک بە گەمژە دانانە.

چۆن ڕوون دەکرێتەوە کە سەرەڕای ئەو هەموو ساڵانەی تێپەڕیون، هێشتا تاقە وشەیەک لەسەر ئەو هێزە میلیشیایانە نەنووسراوە کە شەوی ١٥ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ مووچەکانیان لەلایەن ئێرانەوە دەدرا، پێشتر لە ناوەندی کەرکووکدا جێگیر کرابوون و ژمارەیان بە هەزاران دەبوو؟

لە حاڵەتی بەرگریدا، ئەم هێزە میلیشیایە لە ناوەندی کەرکووکدا چییان دەکرد؟ ئەگەر لە کەرکووک و ناوچە کوردستانییەکانی تردا بە شەڕکردن شکستێک ڕووی بدایە، ئایا ئەمڕۆ شتێک بە دەستەوە دەمایەوە؟ یان ئەگەر لەگەڵ شەڕدا سەربەخۆیی ڕابگەیەندرایە، ئایا ئەمڕۆ باشوور لە ژیاندا دەبوو؟ دەکرێت سەدان پرسیار بکرێت، بەڵام هیچیان بەهایان نییە. نییە، چونکە لەبەر ئەوەی ئەوەی ئاغاکان دەیانویست نەکرا، دەبوو کورد سزا بدرێت و ئەوەی کرا جگە لەمە هیچی تر نەبوو.

کورد دوو بژاردەی لەبەردەمدا بوو: یان بەرگری بکات و هەموو دەستکەوتەکان لە دەست بدات، یان هەنگاوێک بکشێتەوە و چاوەڕێی کاتی گونجاو بێت بۆ ئەوەی لەسەر ئەو تاپۆیەی ڕیفراندۆم دابینی کرد بینا دروست بکات.

بەراوردکردنی عەفرین و کەرکووک زیاد لە پێویست کرا؛ هاوکێشەیەکی وەک بەرگری و خیانەت زۆر جار دووبارە کرایەوە. بەڵام ئەوەی لە ڕاستیدا لە بەرچاو ون بوو، خودی ئەو ڕاستییە بوو کە کورد و کوردستان لەلایەن جیهانەوە خیانەتیان لێ کراوە. بوونی چەمکێکی وەک خیانەت لە زاراوەی تێگەیشتنێکی سیاسیدا کە لە لایەنگرتن سەبارەت بە سایکس-پیکۆ و لۆزان خۆی دەدزێتەوە، شتێک نییە بە ئاسانی قووت بدرێت.

دوای ئەوەی هەموو لایەنەکانی ئەو دوو ڕێککەوتنە بە چالاکی لە مەیداندا ڕۆڵیان گێڕا، کوردیش بەداخەوە نەیتوانی ئەو دەرفەتەی پێشتر هاتبووە بەر پێی بەکاری بهێنێت؛ واتە دۆخی دیفاکتۆ بەکار نەهێنرا. کرۆک و ڕاستیی مەسەلەکە ئەمەیە.

کورد لە جیاتی ئەوەی لە ئاگرەکەدا وڵات دابمەزرێنێت، بە ساویلکەیی بوونە ئاگرکوژێنەوەی جیهانی لە ناخی خۆیدا جێگیر کرد.

هەموو ئەمانە بەرهەمی ئەوەن کە کورد کەوتە ژێر جادووی ئەو ئاوازەی «کورد بۆ جیهان شەڕ دەکات» کە لە پایتەختەکانی جیهانەوە بەرز دەبووەوە. ئەوەی بە ڕاستی دەبێت لەسەری ڕابوەستین، ئەوەیە کە نابێت لە بەرچاو بگیرێت کە کورد هەر ئەوەندەی لە واقیعی وڵات و نەتەوەیەک دوورە، ئەوەندەش سەنگەرگرتنەکانی و سیاسەتکردنی تا مۆخی ئێسکی لە ژێر کاریگەریی ڕیاڵپۆلیتیکدایە.

لەو پێنج ساڵەی بەرەو ڕیفراندۆم چوو، بەداخەوە زۆر دەرفەت کە بە شێوەی دیفاکتۆ لەسەر سینییەکی زێڕین پێشکەشی کورد کرابوون، بە فیڕۆ دران. پێکهاتە سیاسییە کوردییەکان کاتێک بەهێز بوون، دوودڵ نەبوون لەوەی هێزی خۆیان لە جیاتی وڵات بۆ دەسەڵاتی خۆیان بەکار بهێنن. دوای ئەو شکستانەی ڕوویان دا، ئەم جارە زوو تێگەیشتنرا کە هەوڵدانیان بۆ دووبارە ڕیزبەندیکردن بەو گوتارە نەریتییە ناسراوەی خائین و خیانەتکار هیچ واتایەکی نییە.

لە جیهانی ئەمڕۆدا، ئەوانەی توانای گواستنەوە لە سیاسەتی پۆپۆلیستیی ڕۆژانەوە بۆ سیاسەتێکی پراگماتیکی نەتەوەیی نیشان دەدەن، دەرفەتی مانەوە بە دەست دەهێنن. کورد ناچارە بەرژەوەندییە تێکدەر و بەغەیرکەر و سادە و بێ پێشبینییەکانی حیزب و گرووپ وەلا بنێت و لە جێیاندا ڕێگاکانی بنیادنانی تەوەرێکی پراگماتیکی نەتەوەیی بدۆزێتەوە. ئێمە قبووڵی بکەین یان نا، ئەمڕۆ ئەوەی لە باشوور دەکرێت ئەمەیە؛ پارچەکانی تریش ناچارن بەم سیاسەتەوە پەیوەست ببن.

هەر کەس هەرچی دەڵێت با بڵێت، ئەوەی کورد لە ١٦ی ئۆکتۆبەردا وەڵامی بانگهێشتی شەڕی نەدایەوە دەستکەوتێکە. ئەو ناوچانەی دوێنێ لێیان کشاوەتەوە، سبەی بێگومان دووبارە دەگەڕێیتەوە بۆیان. بۆ تێگەیشتن لە حاڵەتی پێچەوانە، بەسە سەیری کارەساتی عەفرین بکەیت کە تەنیا چەند مانگێک دوای ڕیفراندۆم، لە مارسی ٢٠١٨دا، لەبەر چاوی «دۆستان»ی کورد ڕووی دا. بزووتنەوەی کوردی باشوور بە درێژایی مێژوو هەمیشە خۆی لە شەڕی شار دوور گرتووە؛ نابێت ئەو بەسەرهاتە مێژووییە لە بیر بکرێت کە سەبارەت بە گرتنی ڕەواندز لە نێوان کاک مەسعود و مەلا مستەفا بارزانیدا ڕووی دا.

ئەو ساڵانەی لە کەرکووکەوە تا ئێستا تێپەڕیون، نیشانیان دا کە ئەو هاوکێشەیەی ئەو ڕۆژە دامەزرا، تایبەت نەبووە بە تاقە شارێک یان تاقە پارچەیەک.

گوتبووم ئەو ناوچانەی دوێنێ لێیان کشاوەتەوە، سبەی بێگومان دووبارە دەگەڕێیتەوە بۆیان. عەفرین ئەمەی سەلماند، بەڵام نرخەکەی داگیرکارییەکی هەشت ساڵە بوو. کورد هەشت ساڵ دوای ئەوەی لە ماڵەکانیان دەرکران، تەنیا کاتێک توانییان دەست بە گەڕانەوە بکەن کە دەسەڵات لە دیمەشق گۆڕا و ڕێککەوتنی ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە. ڕێژەی گەڕاوەکان ئەمڕۆ لە نێوان ٧٥ بۆ ٨٠ لە سەددایە. بەڵام گەڕانەوە بەو واتایە نییە کە ئاسایش دابین کراوە: لە ناوچەکەدا هێشتا گرووپی چەکدار هەن، هەندێک خێزان ناچار دەبن پارە بدەن بۆ ئەوەی ماڵی خۆیان وەربگرنەوە. واتە لێپرسینەوە لە داگیرکاریی هەشت ساڵە نەکراوە؛ تەنیا شێوەی داگیرکارییەکە گۆڕاوە. لە کەرکووکیش ئەم گەڕانەوەیە هێشتا نەهاتووەتە دی.

ئەوەی لە ڕۆژئاوای کوردستان ڕووی دا، بە تاڵترین شێوە سەلماندنی ئەو دەستنیشانکردنەیە کە لە ٢٠١٥دا کردبووم. هێزە کوردییەکان کە هەموو باری شەڕ دژی داعشیان هەڵگرتبوو، کاتێک شەڕ کۆتایی هات، لەسەر مێزەکە نەک باسی پێگەی خۆیان، بەڵکوو باسی ئەوەیان دەکرد کە بە چ مەرجێک بچنە ناو دەوڵەتی کەسانی ترەوە. ڕێککەوتنی تێکەڵکردن کە لە مارسی ٢٠٢٥دا واژۆ کرا و هیچ میکانیزمێکی جێبەجێکردنی تێدا نەبوو، لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا بە هێرشی هێزەکانی دیمەشق هەرەسی هێنا. بە ئاگربەستی ١٨ی کانوونی دووەم ڕەققە و دێرەزوور بە حکوومەتی ناوەندی سپێردران، ڕێککەوتنی نوێش کە لە ٢٩ی کانوونی دووەمدا واژۆ کرا، پێشبینیی ئەوەی کرد کە هێزە کوردییەکان نەک وەک یەکە، بەڵکوو تاک تاک وەک کەس بچنە ناو سوپاوە. لە ئابی ٢٠٢٦دا ڕاگەیەندرا کە تێکەڵکردنەکە تەواو بووە و بوونی ئەو هێزە وەک پێکهاتەیەکی سەربەخۆ کۆتایی هاتووە.

ئەوەی لە کۆتایی شەڕێکی زیاتر لە دە ساڵەدا بە دەستەوە مایەوە، نە پێگەیەک بوو نە سنوورێک؛ تەنیا مۆڵەتی ئەوەی تاک تاک بچنە ناو سوپای کەسانی ترەوە. پسوولەی ئاگرکوژێنەوەی جیهان بوون ئەمەیە.

لە باکووریش هاوکێشەکە لە ناوەڕۆکدا جیاواز کاری نەکرد. دوای بانگەوازەکەی شوباتی ٢٠٢٥، ڕێکخراوەکە خۆی هەڵوەشاندەوە، لە تەممووزی ٢٠٢٥دا لە باشوور چەکەکان بە شێوەیەکی ڕەمزی سووتێندران، لیژنەی پەرلەمان کە لە ئابی ٢٠٢٥دا پێک هێنرا لە شوباتی ٢٠٢٦دا ڕاپۆرتەکەی تەواو کرد، پەرلەمانیش لە ١٠ی ئابی ٢٠٢٦دا یاساکەی دەرکرد. بەڵام ئەم یاسایە تەنیا بە دامەزراندنی چوارچێوەی یاسایی بۆ چەکدانان و گەڕانەوە بۆ ژیانی مەدەنی وەستا؛ هیچ گەرەنتییەکی سەبارەت بە پێگەی دەستووریی کورد، مافی زمانی دایک یان داهاتووی زیندانیبوون لە ئیمڕاڵی نەهێنا. پرۆسەکە ئەمڕۆ لە مشتومڕی جێبەجێکردندا گیری خواردووە. لێرەشدا ئەوەی بە دەستەوە بوو پێشوەختە درا، بەرامبەرەکەی بۆ دواتر هەڵگیرا.

وێنەی باشووریش دڵخۆشکەر نییە. سەرەڕای تێپەڕبوونی زیاتر لە ساڵ و نیوێک بەسەر هەڵبژاردنەکانی ٢٠ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤دا، حکوومەتی هاوبەش پێک نەهێنرا. دەنگدانی سەرۆکایەتیی کۆمار لە بەغدا لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٦دا بوو بە قەیرانێک کە دوو حیزبە گەورە کوردییەکە بە پێچەوانەی یەکترەوە جووڵانەوە: یەکێکیان بە پشتیوانیی بلۆکە شیعەکان کاندیدەکەی خۆی هەڵبژاردرا، ئەوی تریان ڕایگەیاند کە دانیشتنەکە بە ڕەسمی ناناسێت و پەرلەمانتارەکانی بانگ کردەوە بۆ هەولێر. کەرکووکیش لە ٢٠١٧ەوە لە دەرەوەی ئیدارەی کوردییە. تەنانەت دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی نەوتی شارەکە لە ڕێگەی جەیهانەوە لە مارسی ٢٠٢٦دا هیچ شتێکی سەبارەت بە پێگەی شارەکە نەگۆڕی.

چوار پارچە و چوار شانۆی جیاواز، بەڵام تاقە نەخشێک. لە هەموویاندا هێزە کوردییەکان لە ناو ئەو هاوکێشەیەدا سەنگەریان گرت کە کەسانی تر دایانمەزراندبوو، شەڕەکەیان بۆ کەسانی تر کرد، و نەک بە بەڵگەنامەی خۆیان، بەڵکوو بە ئەجێندای لایەنی بەرامبەر لەسەر مێزەکە دانیشتن. لە ٢٠١٥دا کاتێک دەمگوت «یەکێتییەکی کوردی کە لە دەوری بەڵگەنامەیەکی سیاسیی نەتەوەیی کۆ بووبێتەوە»، مەبەستم ڕێک ئەمە بوو: تا کورد بەڵگەنامەیەکی سیاسیی هاوبەش، نوێنەرایەتییەکی هاوبەش و ئیرادەیەکی سەربازیی هاوبەشی نەبێت، ئەو سەنگەرانەی لە هەر پارچەیەکدا بە دەست دەهێنرێن، بەپێی ڕۆژژمێری پایتەختەکانی تر هەر لە دەست دەدرێن.

گوتاری پۆپۆلیستیی تائیفەگەرا بەرامبەر ئەم وێنەیە دیسان ئامادە ڕاوەستاوە: گەڕان بەدوای خائیندا، ئامادەکردنی لیستی خیانەت، خستنە سەر شانی چەند کەسێکی شکست. کەچی وەک ٢٠١٧، ئەمڕۆش ئەو پرسیارەی دەبێت بکرێت هەمان پرسیارە. کورد لە کام سەنگەردا ڕاوەستاوە و ئەم سەنگەرە هاوکێشەی کێ درێژە پێ دەدات؟

توانای کۆدەنگی و پێکەوەبوون تاقە و بەهێزترین چەکی کوردە؛ بۆ نەتەوەیەک کە جیهان خیانەتی لێ کردووە، هیچ ڕێگایەکی تر بۆ پێ قایم دانان لە داهاتوودا بەدی ناکرێت.

National Pragmatism Instead of Sectarian Populist Rhetoric

The traitor-and-betrayal rhetoric that surged after the 25 September 2017 referendum conceals the Kurds' real weakness, their scattered positioning; for a nation betrayed by the world, the way out lies not in sectarian populism but in national pragmatism.

As a country and a nation betrayed by the world, the Kurds must learn tolerance and coexistence if they are to stand on firm ground in the future. The alternative is the very picture we have fallen into.

Before and after the 25 September 2017 referendum, the leadership of South Kurdistan saw with absolute clarity that the Kurds' "friends" exist only when the Kurds do what is asked of them. All of these "friends" made it plain to the Kurds, again and again, that what the Kurds want or need carries little real weight.

When the leadership of South Kurdistan insisted on the referendum, it was in fact utterly alone; it had held out against every kind of pressure. When that resolve could not be broken, every sort of Byzantine intrigue was brought into play. Threats, criticism and embargoes, all the way to planting militias in the Kurdistani areas: hundreds of things were done. Right up to 24 September 2017, the referendum came back from the brink time and again.

In the end, on 25 September, with a turnout of 73% and a 92% vote in favour, the fact that the Kurds stand for independence was laid bare. This result was not only the expression of an undeniable demand; it was also a first in that it served as the official title deed showing to whom all the areas that took part in the referendum belong. As much as it was a first, this result was also the most precious thing the Kurds would ever possess throughout their history.

In the years leading up to the referendum, as both the Kurds and many circles around the world frequently debated Sykes-Picot, they pointed out that a new process had begun and that the redrawing of maps was inevitable. Indeed, in an interview I conducted with Aso Zagrosî on 27 July 2015, I made this brief observation:

"It is somewhat difficult to say that the Kurdish forces are reading what is happening in the region correctly. Looking at how the Kurdish forces are positioned, the situation is laid bare in all its nakedness anyway. The current Kurdish positioning amounts to a continuation of Sykes-Picot, and there is no positioning that would turn this situation on its head. Answering the question of what can be done is, I believe, not difficult at all; what goes through every Kurd's mind goes through mine too. Actively intervening in the process through a Kurdish unity gathered around a national political charter, developing a common policy on Kurdish positioning, building a common military force. South and West Kurdistan should be given priority and all Kurdish forces should be concentrated in these two areas. The unification of South and West Kurdistan and a focus on a route opening onto the Mediterranean is what the Kurds must do. But if things continue as they are, we can say that a new Kurdish defeat is just around the corner."

The shock and the ruptures in the face of what happened in the Kurdistani areas and in Kerkûk after the referendum amounted to a new Kurdish tragedy in the fullest sense. Rather than drawing sensible conclusions before and after this tragedy, we were made to focus on devouring one another in that familiar, well-known dichotomy of sell-out, betrayal and xain versus patriot.

A betrayal debate conducted while ignoring the reality of a Kurdish leadership at peace with Sykes-Picot and Lausanne, and without putting Kurdish positioning under the microscope, is in a sense the greatest betrayal ever committed against the Kurds.

Yes, there is a very serious betrayal here; of that there is no doubt. Those betrayed are the Kurds and Kurdistan. So who is the traitor? The three young Kurdish cadres whose names are going around? Really, was 40% of the lands of Kurdistan handed over on a platter by three people, and in Kerkûk of all places, which had voted 73% yes in the independence referendum?

Let us accept all this as true for a moment. Which leader or official who does politics or governs a state in the South could bear the weight of this shame and this sin? Who could answer the question "Were you asleep?" When the reality of 24 September stands before us, searching for culprits or traitors on 16 October 2017 would be treating people as rather too foolish.

How can one explain that, despite all the years that have passed, not a single word has yet been written about the militia forces, numbering in the thousands, whose salaries were paid by Iran and which had been stationed in central Kerkûk in advance on the night of 15 October 2017?

What would this militia force have done in central Kerkûk in the event of resistance? Had a defeat been suffered by fighting in Kerkûk and the other Kurdistani areas, would anything remain in hand today? Or had independence been declared alongside a war, would the South still be alive today? One could ask hundreds of questions, but none of them matters. None matters, because the Kurds had to be punished for not doing what the masters wanted, and what was done was nothing other than that.

The Kurds had two options before them: either resist and lose all their gains, or take a step back and bide their time to build on the title deed secured by the referendum.

Comparisons between Efrîn and Kerkûk were made more than enough; an equation of resistance versus betrayal was voiced time and again. Yet what was really overlooked was the very fact that the Kurds and Kurdistan had been betrayed by the world. And for a concept like betrayal to appear in the jargon of a political outlook that avoids taking a side on Sykes-Picot and Lausanne is simply not something one can swallow.

After all the parties to those two treaties had taken an active role on the ground, the Kurds, unfortunately, were unable to use the chance that had earlier landed at their feet; in other words, the de facto situation was not seized. That is the essence and the truth of the matter.

Instead of building a country amid the fire, the Kurds naively internalised the role of the world's fire brigade.

All of this is the yield of falling under the spell of the "Kurds are fighting for the world" melody rising from the world's capitals. What really deserves attention is that we must not overlook how far the Kurds are from the reality of being a country and a nation, nor that their positioning and their politics are conducted, to the marrow, within the sphere of realpolitik.

In the five years leading up to the referendum, many chances offered to the Kurds de facto on a golden platter were, sadly, squandered. When the Kurdish political structures were strong, they did not refrain from using their power for their own dominance rather than for the country. And this time it became clear early on that there was no point in their trying, after the defeats suffered, to line up once again with the same old traditional rhetoric of traitors and betrayers.

In today's world, those who show the ability to evolve from day-to-day populist politics to a national pragmatic politics seize the chance to survive. The Kurds must set aside destructive, othering, simplistic and short-sighted party and group interests and find ways to build a national pragmatic axis in their place. Whether we accept it or not, this is what is being done in the South today; the other parts must also join this politics.

Whatever anyone says, the fact that the Kurds did not take up the invitation to war on 16 October is a gain. Areas withdrawn from yesterday will surely be returned to tomorrow. To understand the alternative, it is enough to look at the Efrîn drama that unfolded before the eyes of the Kurds' "friends" in March 2018, only a few months after the referendum. The South Kurdistan movement has historically always avoided urban warfare; the historical anecdote between Kak Mesûd and Mele Mistefa Barzanî about the taking of Rewandiz should not be forgotten.

The years since Kerkûk have shown that the equation established that day was not peculiar to a single city or a single part.

I said that areas withdrawn from yesterday will surely be returned to tomorrow. Efrîn confirmed this, but the price was an eight-year occupation. Eight years after being driven from their homes, the Kurds could begin to return only when power changed hands in Damascus and the agreement of 29 January 2026 came into force. The share of those who have returned now stands between 75 and 80 percent. But return does not mean security has been established: armed groups are still present in the area, and some families are forced to pay to get their own homes back. In other words, no one has been held to account for the eight-year occupation; only the form of the occupation has changed. In Kerkûk, meanwhile, this return has not yet happened.

What has happened in West Kurdistan, for its part, is the bitterest confirmation of the observation I made in 2015. The Kurdish forces that bore the entire burden of the war against ISIS found themselves, when the war ended, discussing at the table not their own status but the terms on which they would join someone else's state. The integration agreement signed in March 2025, which contained no implementation mechanism, collapsed in January 2026 with the offensive by Damascus's forces. Under the ceasefire reached on 18 January, Raqqa and Deir ez-Zor were handed over to the central government, while the new agreement signed on 29 January provided for Kurdish forces to join the army not as units but as individuals, one by one. In August 2026 it was announced that integration had been completed and that the force in question had ceased to exist as a separate structure.

What remained at the end of more than a decade of war was neither a status nor a border, only permission to join someone else's army one by one. This is the bill for being the world's fire brigade.

In the North, too, the equation did not work any differently in essence. Following the call in February 2025, the organisation dissolved itself; in July 2025 weapons were symbolically burned in Başûr (South Kurdistan); the parliamentary commission set up in August 2025 completed its report in February 2026; and parliament passed its law on 10 August 2026. Yet this law confined itself to establishing the legal framework for laying down arms and returning to civilian life; it brought no guarantee regarding the constitutional status of the Kurds, the right to mother-tongue education, or the future of the imprisonment on İmralı. Today the process is stuck in a debate over implementation. Here too, what was in hand was given up front, and what was due in return was left for later.

The picture in Başûr is not encouraging either. More than a year and a half after the elections of 20 October 2024, a joint government still has not been formed. On 11 April 2026, the presidential vote in Baghdad turned into a crisis in which the two major Kurdish parties acted in defiance of each other: one got its candidate elected with the backing of the Shia blocs, while the other announced that it did not recognise the session and called its MPs back to Hewlêr. Kerkûk, meanwhile, has been outside Kurdish administration since 2017. Even the resumption of the city's oil exports via Ceyhan in March 2026 changed nothing about the city's status.

Four parts, four separate stages, but a single pattern. In all of them, the Kurdish forces took up positions within an equation built by others, fought the war for others, and sat down at the table not with their own charter but with the other side's agenda. This is exactly what I meant in 2015 when I spoke of "a Kurdish unity gathered around a national political charter": unless the Kurds have a common political charter, a common representation and a common military will, the positions won in each part will go on being lost according to the timetables of other capitals.

Sectarian populist rhetoric is once again standing ready in the face of this picture: hunting for traitors, drawing up lists of betrayal, laying the defeat on the shoulders of a few individuals. Yet today, just as in 2017, the question that must be asked is the same. Which position do the Kurds stand in, and whose equation does that position sustain?

Consensus and the ability to coexist are the Kurds' one and most powerful weapon; for a nation betrayed by the world, there appears to be no other way to stand on firm ground in the future.

به‌جای گفتمان پوپولیستی فرقه‌گرا، پراگماتیسم ملی

گفتمان «خائن و خیانت» که پس از همه‌پرسی ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۷ بالا گرفت، ضعف اصلی کردها یعنی موضع‌گیری پراکنده را پنهان می‌کند؛ راه برون‌رفت برای ملتی که جهان به آن خیانت کرده، نه در پوپولیسم فرقه‌گرا، بلکه در پراگماتیسم ملی است.

کردها، به‌عنوان سرزمین و ملتی که جهان به آنان خیانت کرده است، برای آن‌که پای محکمی در آینده بگذارند، ناگزیرند مدارا و همزیستی را بیاموزند. در غیر این صورت، نتیجه همان تصویری است که در آن گرفتار آمده‌ایم.

رهبری کرد در باشور، پیش و پس از همه‌پرسی ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۷، به روشنی دید که «دوستان» کردها تنها زمانی وجود دارند که آنچه از کردها خواسته می‌شود انجام گیرد. این واقعیت که خواست یا نیاز کردها ارزش چندانی ندارد، بارها از سوی همهٔ این «دوستان» به رخشان کشیده شد.

رهبری کرد در باشور هنگامی که بر برگزاری همه‌پرسی پافشاری می‌کرد، در حقیقت یکسره تنها بود و با وجود همهٔ فشارها ایستادگی کرده بود. چون این ایستادگی شکسته نشد، انواع و اقسام بازی‌های بیزانسی به میان آمد. از تهدید و انتقاد و تحریم گرفته تا استقرار شبه‌نظامیان در مناطق کردستانی، صدها کار انجام شد. تا ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۷ همه‌پرسی بارها تا لب لغو شدن رفت و بازگشت.

سرانجام در ۲۵ سپتامبر، با مشارکت ۷۳ درصدی و رأی ۹۲ درصدی، این حقیقت آشکار شد که کردها خواهان استقلال‌اند. این نتیجه همان‌قدر که بیان خواستی انکارناپذیر بود، از این نظر نیز نخستین بار بود که سند رسمی مالکیت همهٔ مناطقی به شمار می‌رفت که در همه‌پرسی شرکت کردند. این نتیجه، همان‌قدر که نخستین بود، ارزشمندترین چیزی هم بود که کردها در طول تاریخ از آن برخوردار خواهند بود.

در سال‌های منتهی به همه‌پرسی، هم کردها و هم بسیاری از محافل در جهان که مدام دربارهٔ سایکس-پیکو بحث می‌کردند، بر این نکته انگشت می‌گذاشتند که روند تازه‌ای آغاز شده و تغییر نقشه‌ها اجتناب‌ناپذیر است. چنان‌که در گفت‌وگویی که ۲۷ ژوئیهٔ ۲۰۱۵ با آسو زاگرسی داشتم، این ارزیابی کوتاه را مطرح کرده بودم:

«دشوار است بگوییم نیروهای کرد آنچه را در منطقه می‌گذرد درست خوانده‌اند. با نگاهی به موضع‌گیری نیروهای کرد، وضعیت با تمام برهنگی‌اش آشکار می‌شود. موضع‌گیری کنونی کردها هم به معنای تداوم سایکس-پیکوست و هم هیچ موضع‌گیری‌ای وجود ندارد که این وضعیت را وارونه کند. به گمانم پاسخ به این پرسش که چه می‌توان کرد، اصلاً دشوار نیست؛ آنچه از ذهن هر کردی می‌گذرد، از ذهن من هم می‌گذرد: مداخلهٔ فعال در این روند با اتحادی کردی که حول یک سند سیاست ملی گرد آمده باشد، تدوین سیاستی مشترک دربارهٔ موضع‌گیری کردها و تشکیل نیروی نظامی مشترک. باید باشور و روژاوای کردستان را در اولویت قرار داد و همهٔ نیروهای کرد را در این دو عرصه متمرکز کرد. پیوستن باشور و روژاوای کردستان به یکدیگر و تمرکز بر راهی به سوی دریای مدیترانه، کاری است که کردها باید انجام دهند. اما اگر وضع کنونی ادامه یابد، می‌توان گفت شکست تازه‌ای برای کردها در راه است.»

شوک و گسست‌هایی که در برابر رخدادهای پس از همه‌پرسی در مناطق کردستانی و کرکوک پدید آمد، به تمام معنا تراژدی تازه‌ای برای کردها بود. به‌جای آن‌که پیش و پس از این تراژدی نتیجه‌گیری‌های خردمندانه کنیم، در همان دوگانهٔ آشنای فروخته‌شده، خیانت و «خائن ـ میهن‌دوست»، ما را بر آن متمرکز کردند که به جان یکدیگر بیفتیم.

بحث خیانتی که بی‌اعتنا به واقعیتِ رهبری کردیِ در صلح با سایکس-پیکو و لوزان، و بی‌آن‌که موضع‌گیری‌های کردها زیر ذره‌بین برود، پیش برده می‌شود، از جهتی خود بزرگ‌ترین خیانت به کردهاست.

آری، خیانتی بسیار جدی در کار است؛ در این هیچ تردیدی نیست. آنان که به ایشان خیانت شده، کردها و کردستان‌اند. اما خیانتکار کیست؟ سه کادر جوان کرد که نامشان بر سر زبان‌هاست؟ به راستی، آیا چهل درصد خاک کردستان را سه نفر پیشکش کردند؛ آن هم در کرکوکی که ۷۳ درصد به همه‌پرسی استقلال «آری» گفته بود؟

یک لحظه این‌ها را درست فرض کنیم. کدام رهبر یا مسئولی که در باشور سیاست می‌ورزد و دولت را اداره می‌کند، می‌تواند از زیر بار این ننگ و گناه شانه خالی کند؟ چه کسی می‌تواند به این پرسش پاسخ دهد که «آیا خواب بودید؟» وقتی واقعیت ۲۴ سپتامبر پیش روی ماست، جست‌وجوی مقصر یا خیانتکار برای ۱۶ اکتبر ۲۰۱۷ اندکی بیش از حد مردم را نادان فرض کردن است.

چگونه می‌توان توضیح داد که با گذشت این همه سال، هنوز حتی یک کلمه دربارهٔ هزاران نیروی شبه‌نظامی که حقوقشان را ایران می‌پرداخت و شب ۱۵ اکتبر ۲۰۱۷ از پیش در مرکز کرکوک مستقر شده بودند، نوشته نشده است؟

در صورت مقاومت، این نیروی شبه‌نظامی در مرکز کرکوک چه می‌کرد؟ اگر در کرکوک و دیگر مناطق کردستانی با جنگ شکست می‌خوردیم، آیا امروز چیزی در دست باقی می‌ماند؟ یا اگر همراه با جنگ استقلال اعلام می‌شد، آیا باشور امروز زنده می‌ماند؟ می‌توان صدها پرسش مطرح کرد، اما هیچ‌یک ارزشی ندارد. ندارد، زیرا کردها باید مجازات می‌شدند، چون آنچه اربابان می‌خواستند انجام نشده بود، و آنچه انجام شد نیز چیزی جز این نبود.

پیش روی کردها دو گزینه بود: یا مقاومت و از دست دادن همهٔ دستاوردها، یا یک گام عقب‌نشینی و انتظار فرصت برای ساختن بنا بر سند مالکیتی که همه‌پرسی فراهم آورده بود.

مقایسهٔ عفرین و کرکوک بیش از اندازه انجام شد و معادله‌ای چون «مقاومت و خیانت» مدام بر زبان‌ها جاری شد. اما آنچه در اصل نادیده ماند، خود این حقیقت بود که جهان به کردها و کردستان خیانت کرده است. این‌که مفهومی چون خیانت در واژگان سیاستی جای داشته باشد که از موضع‌گیری در قبال سایکس-پیکو و لوزان می‌گریزد، به هیچ رو پذیرفتنی نیست.

پس از آن‌که همهٔ طرف‌های این دو معاهده در میدان نقشی فعال بر عهده گرفتند، کردها نیز متأسفانه نتوانستند از فرصتی که پیشاپیش به پایشان آمده بود بهره ببرند؛ یعنی از وضعیت دوفاکتو استفاده نشد. جوهر و حقیقت ماجرا همین است.

کردها به‌جای بنا کردن کشوری در میان آتش، ساده‌لوحانه آتش‌نشانِ جهان بودن را درونی کردند.

همهٔ این‌ها حاصل افسون‌شدن با ملودی «کردها برای جهان می‌جنگند» است که از پایتخت‌های جهان برمی‌خاست. آنچه باید به‌راستی بر آن درنگ کرد این است که نباید نادیده گرفت کردها همان‌قدر که از واقعیت یک کشور و یک ملت دورند، موضع‌گیری‌هایشان و سیاست‌ورزی‌شان تا مغز استخوان در حوزهٔ نفوذ رئال‌پولیتیک قرار دارد.

در پنج سال منتهی به همه‌پرسی، بسیاری از فرصت‌هایی که به‌طور دوفاکتو در سینی طلا به کردها عرضه شد، افسوس که به هدر رفت. ساختارهای سیاسی کرد در زمانی که نیرومند بودند، از به‌کار بردن نیرویشان برای حاکمیت خود به‌جای کشور ابایی نداشتند. و این بار زود معلوم شد که پس از شکست‌ها، تلاش آنان برای صف‌آرایی دوباره با همان گفتمان‌های سنتی آشنای «خائن» و «خیانتکار» معنایی ندارد.

در جهان امروز، کسانی بخت بقا می‌یابند که توان گذار از سیاست پوپولیستی روزمره به سیاستی ملی و پراگماتیک را از خود نشان دهند. کردها ناگزیرند منافع حزبی و گروهی ویرانگر، غیریت‌ساز، سطحی و بی‌آینده‌نگری را کنار بگذارند و راه‌های ساختن محوری ملی و پراگماتیک را به‌جای آن بیابند. چه بپذیریم چه نپذیریم، آنچه امروز در باشور انجام می‌شود همین است؛ بخش‌های دیگر نیز ناگزیرند به این سیاست بپیوندند.

هر کس هر چه بگوید، این‌که کردها در ۱۶ اکتبر به دعوت به جنگ روی خوش نشان ندادند، یک دستاورد است. به مناطقی که دیروز از آن‌ها عقب‌نشینی شد، فردا بی‌گمان دوباره بازگشته می‌شود. برای فهم حالت عکس آن کافی است به فاجعهٔ عفرین نگاه کنیم که تنها چند ماه پس از همه‌پرسی، در مارس ۲۰۱۸، پیش چشم «دوستان» کردها رخ داد. جنبش کرد در باشور از نظر تاریخی همواره از جنگ شهری پرهیز کرده است؛ حکایت تاریخی میان کاک مسعود و ملا مصطفی بارزانی دربارهٔ تصرف رواندز نباید فراموش شود.

سال‌هایی که از کرکوک تاکنون گذشته، نشان داد معادله‌ای که آن روز شکل گرفت به یک شهر یا یک بخش منحصر نیست.

گفته بودم که به مناطقی که دیروز از آن‌ها عقب‌نشینی شد، فردا بی‌گمان دوباره بازگشته می‌شود. عفرین این را تأیید کرد، اما بهایش هشت سال اشغال بود. کردها هشت سال پس از آن‌که از خانه‌هایشان رانده شدند، تنها هنگامی توانستند بازگشت را آغاز کنند که قدرت در دمشق تغییر کرد و توافق ۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶ به اجرا درآمد. نسبت بازگشتگان امروز میان ۷۵ تا ۸۰ درصد است. اما بازگشت به معنای برقراری امنیت نیست: در منطقه هنوز گروه‌های مسلح حضور دارند و برخی خانواده‌ها برای پس گرفتن خانهٔ خودشان ناچار به پرداخت پول می‌شوند. یعنی حساب هشت سال اشغال پس گرفته نشده است؛ تنها شکل اشغال تغییر کرده است. اما در کرکوک این بازگشت هنوز روی نداده است.

آنچه در روژاوای کردستان گذشت، تلخ‌ترین تأیید ارزیابی‌ای است که در ۲۰۱۵ مطرح کرده بودم. نیروهای کردی که همهٔ بار جنگ با داعش را به دوش کشیدند، وقتی جنگ پایان یافت، بر سر میز نه دربارهٔ وضعیت حقوقی خود، بلکه دربارهٔ این‌که با چه شرایطی به دولتِ دیگری بپیوندند، گفت‌وگو می‌کردند. توافق ادغامی که در مارس ۲۰۲۵ امضا شد و هیچ سازوکار اجرایی نداشت، در ژانویهٔ ۲۰۲۶ با عملیات نیروهای دمشق فروریخت. با آتش‌بسی که ۱۸ ژانویه برقرار شد، رقه و دیرالزور به دولت مرکزی واگذار شد و توافق تازه‌ای که ۲۹ ژانویه امضا شد، پیش‌بینی می‌کرد نیروهای کرد نه به صورت یگان، بلکه تک‌تک و به‌عنوان افراد به ارتش بپیوندند. در اوت ۲۰۲۶ اعلام شد که ادغام کامل شده و موجودیت این نیرو به‌عنوان ساختاری مستقل پایان یافته است.

آنچه در پایان بیش از یک دهه جنگ در دست ماند، نه یک وضعیت حقوقی بود و نه یک مرز؛ تنها اجازهٔ پیوستن تک‌تک به ارتشِ دیگری. این است صورت‌حساب آتش‌نشانِ جهان بودن.

در باکور نیز معادله در جوهر خود جور دیگری عمل نکرد. پس از فراخوان فوریهٔ ۲۰۲۵، سازمان خود را منحل کرد، در ژوئیهٔ ۲۰۲۵ در باشور سلاح‌ها به‌طور نمادین سوزانده شد، کمیسیون مجلس که در اوت ۲۰۲۵ تشکیل شده بود در فوریهٔ ۲۰۲۶ گزارشش را به پایان رساند و مجلس نیز در ۱۰ اوت ۲۰۲۶ قانون مربوط را تصویب کرد. اما این قانون تنها به ایجاد چارچوب حقوقی کنار گذاشتن سلاح و بازگشت به زندگی مدنی بسنده کرد؛ هیچ تضمینی دربارهٔ جایگاه قانون اساسی کردها، حق زبان مادری یا آیندهٔ بازداشت در ایمرالی به همراه نیاورد. این روند امروز در بحث اجرا گیر کرده است. این‌جا نیز آنچه در دست بود پیشاپیش داده شد و بهای آن به آینده واگذاشته شد.

تصویر باشور نیز امیدبخش نیست. با آن‌که بیش از یک سال و نیم از انتخابات ۲۰ اکتبر ۲۰۲۴ گذشته، دولت مشترک تشکیل نشده است. رأی‌گیری ریاست جمهوری در بغداد در ۱۱ آوریل ۲۰۲۶ به بحرانی بدل شد که در آن دو حزب بزرگ کرد به رغم یکدیگر عمل کردند: یکی با پشتیبانی بلوک‌های شیعه نامزدش را برگزیده کرد و دیگری اعلام کرد جلسه را به رسمیت نمی‌شناسد و نمایندگانش را به هولێر فراخواند. کرکوک نیز از ۲۰۱۷ تاکنون بیرون از ادارهٔ کردها مانده است. حتی از سرگیری صادرات نفت این شهر از مسیر جیحان در مارس ۲۰۲۶ نیز چیزی را در وضعیت حقوقی شهر تغییر نداد.

چهار صحنهٔ جداگانه در چهار بخش، اما یک الگوی واحد. در همهٔ آن‌ها نیروهای کرد درون معادله‌ای که دیگری ساخته بود موضع گرفتند، جنگ را برای دیگری کردند و نه با سند خود، بلکه با دستور کار طرف مقابل پشت میز نشستند. آنچه در ۲۰۱۵ از «اتحادی کردی که حول یک سند سیاست ملی گرد آمده باشد» مراد داشتم، دقیقاً همین بود: تا زمانی که کردها سند سیاسی مشترک، نمایندگی مشترک و ارادهٔ نظامی مشترک نداشته باشند، مواضعی که در هر بخش به دست می‌آید، همچنان بر پایهٔ تقویم پایتخت‌های دیگر از دست خواهد رفت.

گفتمان پوپولیستی فرقه‌گرا در برابر این تصویر باز هم آماده ایستاده است: خائن‌جویی، تهیهٔ فهرست خیانت، انداختن بار شکست بر دوش چند نفر. حال آن‌که امروز نیز، همچون ۲۰۱۷، پرسشی که باید پرسید همان است. کردها در کدام موضع ایستاده‌اند و این موضع معادلهٔ چه کسی را تداوم می‌بخشد؟

توان اجماع و همزیستی، یگانه و نیرومندترین سلاح کردهاست؛ برای ملتی که جهان به آن خیانت کرده، راه دیگری برای گام نهادن استوار در آینده به چشم نمی‌آید.

البراغماتية القومية بدلاً من الخطاب الشعبوي الفئوي

خطاب «الخائن والخيانة» الذي تصاعد بعد استفتاء 25 أيلول/سبتمبر 2017 يحجب مكمن الضعف الحقيقي لدى الكرد، وهو تشتّت تموضعهم؛ فالمخرج لأمةٍ خذلها العالم لا يكمن في الشعبوية الفئوية، بل في البراغماتية القومية.

إن الكرد، بوصفهم بلداً وأمةً خذلهما العالم، مضطرون إلى تعلّم التسامح والعيش المشترك كي يطؤوا المستقبل بأقدام ثابتة. أما البديل فهو الصورة التي وقعنا فيها بعينها.

قبل استفتاء 25 أيلول/سبتمبر 2017 وبعده، رأت القيادة الكردية في باشور (جنوب كردستان) بوضوح تام أن «أصدقاء» الكرد لا يكونون موجودين إلا حين يُنفَّذ ما يريدون. ولطالما صفعهم جميع «أصدقائهم» مراراً بحقيقة أن ما يريده الكرد أو ما يحتاجون إليه لا قيمة فعلية كبيرة له.

حين أصرّت القيادة الكردية في باشور على الاستفتاء كانت في الحقيقة وحيدة تماماً، وقد صمدت رغم كل الضغوط. ولما تعذّر كسر هذا الصمود، زُجّ بكل أنواع المكائد البيزنطية. فمن التهديد والانتقاد والحصار، وصولاً إلى زرع الميليشيات في المناطق الكردستانية، فُعلت مئات الأشياء. وحتى 24 أيلول/سبتمبر 2017 نجا الاستفتاء من الإلغاء مرات عديدة في اللحظة الأخيرة.

وفي النهاية، في 25 أيلول/سبتمبر، وبمشاركة بلغت 73% وتأييد بنسبة 92%، انكشفت حقيقة أن الكرد يقفون إلى جانب الاستقلال. ولم تكن هذه النتيجة تعبيراً عن مطلب لا يمكن إنكاره فحسب، بل كانت أيضاً سابقة أولى من حيث كونها سند الملكية الرسمي لكل المناطق التي شاركت في الاستفتاء. وبقدر ما كانت سابقة أولى، كانت هذه النتيجة كذلك أثمن ما سيملكه الكرد على مرّ التاريخ.

في السنوات التي سبقت الاستفتاء، كان الكرد وكثير من الأوساط في العالم يناقشون اتفاقية سايكس-بيكو كثيراً، ويلفتون الانتباه إلى أن مرحلة جديدة قد بدأت وأن تغيّر الخرائط بات أمراً لا مفرّ منه. وبالفعل، كنت قد قدّمت في الحوار الذي أجريته مع آسو زاغروسي في 27 تموز/يوليو 2015 هذا التشخيص الموجز:

«من الصعب بعض الشيء القول إن القوى الكردية تقرأ ما يجري في المنطقة قراءة صحيحة. وحين ننظر إلى تموضع القوى الكردية يتجلّى الوضع أصلاً بكل عُريه. فالتموضع الكردي الراهن يعني استمرار سايكس-بيكو، كما أنه لا يوجد تموضع من شأنه قلب هذا الوضع رأساً على عقب. وأظن أن الإجابة عن سؤال ما العمل ليست صعبة على الإطلاق؛ فما يجول في خاطر كل كردي يجول في خاطري أنا أيضاً: الانخراط الفعّال في المرحلة عبر وحدة كردية ملتفّة حول محور وثيقة سياسية قومية، وتطوير سياسة مشتركة بشأن التموضع الكردي، وتشكيل قوة عسكرية مشتركة. يجب إعطاء الأولوية لجنوب كردستان وغربها، وحشد جميع القوى الكردية في هاتين الساحتين. إن توحيد جنوب كردستان وغربها والتركيز على طريق يُفضي إلى البحر المتوسط هو ما ينبغي للكرد فعله. أما إذا استمر الوضع على ما هو عليه، فيمكننا القول إن هزيمة كردية جديدة باتت وشيكة.»

كانت الصدمة والانكسارات إزاء ما جرى في المناطق الكردستانية وفي كركوك بعد الاستفتاء مأساة كردية جديدة بكل معنى الكلمة. وبدلاً من استخلاص نتائج عاقلة قبل هذه المأساة وبعدها، جرى توجيهنا إلى أن ينهش بعضنا بعضاً في تلك الثنائية التي نعرفها ونألفها: البيع والخيانة، والخائن والوطني.

إن الجدل حول الخيانة الذي يُدار من دون الالتفات إلى واقع قيادة كردية متصالحة مع سايكس-بيكو ولوزان، ومن دون وضع التموضعات الكردية تحت المجهر، هو من وجهٍ ما أكبر خيانة تُرتكب بحق الكرد بعينها.

نعم، ثمة خيانة جسيمة جداً؛ ولا شك في ذلك إطلاقاً. والذين تعرّضوا للخيانة هم الكرد وكردستان. فمن الخائن إذن؟ هل هم الكوادر الكردية الشابة الثلاثة الذين تتداول الألسن أسماءهم؟ حقاً، هل فُرِّط في 40% من أراضي كردستان على يد ثلاثة أشخاص؛ وفي كركوك تحديداً التي قالت «نعم» لاستفتاء الاستقلال بنسبة 73%؟

لنفترض للحظة أن هذا كله صحيح. فأيّ زعيم أو مسؤول يمارس السياسة ويدير الدولة في باشور يستطيع أن ينهض بعبء هذا العار وهذا الإثم؟ ومن يستطيع الإجابة عن سؤال: «هل كنتم نائمين؟»؟ إن البحث عن مذنب أو خائن في 16 تشرين الأول/أكتوبر 2017، في حين أن هناك حقيقة 24 أيلول/سبتمبر التي عشناها، هو استخفاف مفرط بعقول الناس.

كيف يُفسَّر أنه رغم كل هذه السنوات التي مرّت، لم تُكتب حتى الآن كلمة واحدة عن الميليشيات التي كانت إيران تدفع رواتبها، والتي تمركزت مسبقاً في مركز كركوك ليلة 15 تشرين الأول/أكتوبر 2017، ويُقدَّر عددها بالآلاف؟

في حال المقاومة، ما الذي كانت هذه الميليشيات ستفعله في مركز كركوك؟ ولو وقعت هزيمة بعد القتال في كركوك وسائر المناطق الكردستانية، فهل كان سيبقى اليوم في اليد شيء؟ أو لو أُعلن الاستقلال مع الحرب، فهل كان باشور سيبقى قائماً اليوم؟ يمكن طرح مئات الأسئلة، لكن لا قيمة لأيٍّ منها. لا قيمة لها، لأن الكرد كان لا بد أن يُعاقَبوا لأنهم لم يفعلوا ما أراده الأسياد، وما جرى لم يكن سوى ذلك.

كان أمام الكرد خياران: إما المقاومة وخسارة كل المكتسبات، وإما التراجع خطوة إلى الوراء وتحيّن الوقت المناسب للبناء على سند الملكية الذي أمّنه الاستفتاء.

أُجريت المقارنة بين عفرين وكركوك أكثر من اللازم، وكثيراً ما رُدّدت معادلة من قبيل المقاومة والخيانة. غير أن ما غاب عن الأنظار فعلاً هو حقيقة أن الكرد وكردستان قد خذلهما العالم بأسره. أما أن يرد مفهوم كالخيانة في مصطلحات فهمٍ سياسي يتجنّب اتخاذ موقف من سايكس-بيكو ولوزان، فأمر لا يمكن ابتلاعه بسهولة.

بعد أن أدّت جميع أطراف هاتين المعاهدتين أدواراً فاعلة في الميدان، لم يتمكّن الكرد للأسف من استثمار الفرصة التي جاءت إلى أقدامهم من قبل؛ أي إنهم لم يُحسنوا استثمار الأمر الواقع. هذا هو جوهر المسألة وحقيقتها.

بدلاً من إقامة بلدهم وسط الحريق، استبطن الكرد بسذاجة أن يكونوا رجال إطفاء العالم.

كل هذا من ثمار الانسياق وراء سحر اللحن المتصاعد من عواصم العالم: «الكرد يقاتلون من أجل العالم». وما ينبغي التوقف عنده فعلاً هو ألّا يُغفَل بُعد الكرد عن واقع البلد والأمة، وكذلك ألّا يُغفَل أن تموضعهم وممارستهم السياسية يجريان حتى النخاع في دائرة تأثير السياسة الواقعية.

في السنوات الخمس الممتدة حتى الاستفتاء، أُهدرت للأسف فرص كثيرة قُدّمت للكرد على طبق من ذهب بحكم الأمر الواقع. فالتشكيلات السياسية الكردية، حين كانت قوية، لم تتورّع عن استخدام قوتها من أجل هيمنتها الخاصة بدلاً من البلد. أما محاولتها بعد الهزائم التي وقعت أن تصطفّ من جديد بخطابات الخائن والخيانة التقليدية التي نعرفها، فقد اتضح هذه المرة مبكراً أنها بلا معنى.

في عالم اليوم، من يُبدون القدرة على التطوّر من السياسة الشعبوية اليومية إلى سياسة براغماتية قومية هم من يظفرون بفرصة البقاء. على الكرد أن يجدوا السبل لإقصاء مصالح الأحزاب والجماعات الضيقة القاصرة عن الاستشراف، التي تُحطّم وتُقصي الآخر، وأن يبنوا مكانها محوراً براغماتياً قومياً. وسواء قبلنا أم لم نقبل، فهذا ما يُفعل اليوم في باشور؛ وعلى الأجزاء الأخرى أيضاً أن تنضمّ إلى هذه السياسة.

مهما قال القائلون، فإن عدم استجابة الكرد لدعوة الحرب في 16 تشرين الأول/أكتوبر مكسب. فالمناطق التي انسُحب منها بالأمس سيُعاد إليها غداً لا محالة. ولفهم الحال البديلة يكفي النظر إلى مأساة عفرين التي وقعت أمام أعين «أصدقاء» الكرد في آذار/مارس 2018، بعد أشهر قليلة فقط من الاستفتاء. لقد تجنّبت الحركة الكردية في باشور تاريخياً حروب المدن دائماً؛ ولا ينبغي نسيان الحكاية التاريخية التي دارت بين كاك مسعود والملا مصطفى البارزاني بشأن الاستيلاء على رواندز.

أظهرت السنوات التي مرّت منذ كركوك أن المعادلة التي أُرسيت يومها لم تكن حكراً على مدينة واحدة أو جزء واحد.

كنت قد قلت إن المناطق التي انسُحب منها بالأمس سيُعاد إليها غداً لا محالة. وقد أكّدت عفرين ذلك، غير أن الثمن كان احتلالاً دام ثماني سنوات. فبعد ثماني سنوات من تهجيرهم من بيوتهم، لم يتمكّن الكرد من البدء بالعودة إلا حين تغيّرت السلطة في دمشق ودخل اتفاق 29 كانون الثاني/يناير 2026 حيّز التنفيذ. وتتراوح نسبة العائدين اليوم بين 75 و80 في المئة. لكن العودة لا تعني أن الأمن قد تحقّق: فلا تزال في المنطقة جماعات مسلحة، وتضطر بعض العائلات إلى دفع المال لاستعادة بيوتها. أي إن حساب الاحتلال الذي دام ثماني سنوات لم يُسأل عنه أحد؛ كل ما في الأمر أن شكل الاحتلال قد تغيّر. أما في كركوك فلم تتحقق هذه العودة بعد.

أما ما جرى في غرب كردستان فهو التأكيد الأشدّ مرارة للتشخيص الذي قدّمته عام 2015. فالقوى الكردية التي حملت العبء الكامل للحرب على داعش، وجدت نفسها حين انتهت الحرب تناقش على الطاولة لا وضعها الخاص، بل الشروط التي ستنضمّ بها إلى دولة غيرها. واتفاق الاندماج الذي وُقِّع في آذار/مارس 2025 من دون أن يتضمّن أي آلية تنفيذ، انهار في كانون الثاني/يناير 2026 مع العملية العسكرية لقوات دمشق. وبوقف إطلاق النار الذي تم التوصل إليه في 18 كانون الثاني/يناير سُلِّمت الرقة ودير الزور إلى الحكومة المركزية، فيما نصّ الاتفاق الجديد الموقّع في 29 كانون الثاني/يناير على انضمام القوى الكردية إلى الجيش أفراداً لا وحداتٍ. وفي آب/أغسطس 2026 أُعلن اكتمال الاندماج وانتهاء وجود تلك القوة بوصفها كياناً مستقلاً.

ما بقي في اليد في نهاية حرب تجاوزت عقداً من الزمن لم يكن وضعاً قانونياً ولا حدوداً؛ بل مجرد إذن بالانضمام فرادى إلى جيش الآخرين. هذه هي فاتورة أن تكون رجل إطفاء العالم.

وفي الشمال أيضاً لم تعمل المعادلة، في جوهرها، على نحو مختلف. فبعد النداء الذي أُطلق في شباط/فبراير 2025 حلّ التنظيم نفسه، وفي تموز/يوليو 2025 أُحرقت الأسلحة بشكل رمزي في باشور، وأنهت اللجنة البرلمانية التي تشكّلت في آب/أغسطس 2025 تقريرها في شباط/فبراير 2026، وأصدر البرلمان قانونه في 10 آب/أغسطس 2026. غير أن هذا القانون اكتفى بوضع الإطار القانوني لإلقاء السلاح والعودة إلى الحياة المدنية؛ ولم يقدّم أي ضمانة بشأن الوضع الدستوري للكرد، أو حق التعليم باللغة الأم، أو مستقبل الاحتجاز في إمرالي. والعملية اليوم عالقة في جدل التطبيق. هنا أيضاً قُدِّم ما في اليد سلفاً، وأُرجئ المقابل إلى ما بعد.

والمشهد في باشور ليس مبهجاً هو الآخر. فرغم مرور أكثر من عام ونصف على انتخابات 20 تشرين الأول/أكتوبر 2024، لم تُشكَّل حكومة مشتركة. وفي 11 نيسان/أبريل 2026 تحوّل التصويت على رئاسة الجمهورية في بغداد إلى أزمة تصرّف فيها الحزبان الكرديان الكبيران كلٌّ على الضدّ من الآخر: فأحدهما أوصل مرشحه بدعم الكتل الشيعية، والآخر أعلن عدم اعترافه بالجلسة ودعا نوابه إلى هولير. أما كركوك فهي خارج الإدارة الكردية منذ عام 2017. وحتى استئناف تصدير نفط المدينة عبر جيهان في آذار/مارس 2026 لم يغيّر شيئاً في ما يتعلق بوضع المدينة.

أربعة مشاهد منفصلة في الأجزاء الأربعة، لكنه نمط واحد. ففي جميعها تموضعت القوى الكردية داخل معادلة أقامها غيرها، وخاضت الحرب من أجل غيرها، وجلست إلى الطاولة لا بوثيقتها الخاصة بل بأجندة الطرف المقابل. هذا بالضبط ما كنت أقصده عام 2015 حين قلت «وحدة كردية ملتفّة حول محور وثيقة سياسية قومية»: ما لم تكن للكرد وثيقة سياسية مشتركة، وتمثيل مشترك، وإرادة عسكرية مشتركة، فإن المواقع التي تُكسب في كل جزء ستظلّ تُخسر وفق روزنامة عواصم أخرى.

والخطاب الشعبوي الفئوي ينتظر مرة أخرى متأهّباً أمام هذا المشهد: البحث عن خونة، وإعداد قوائم الخيانة، وتحميل الهزيمة على ظهور بضعة أشخاص. والحال أن السؤال الذي ينبغي طرحه اليوم هو نفسه كما كان عام 2017. في أي موقع يقف الكرد، ومعادلةَ مَن يُديم هذا الموقع؟

إن التوافق والقدرة على العيش المشترك هما السلاح الوحيد والأقوى لدى الكرد؛ ولا يبدو أن ثمة طريقاً آخر أمام أمةٍ خذلها العالم كي تطأ المستقبل بأقدام ثابتة.

İlgili haberler